الکترونیک و سخت‌افزار

اسیلوسکوپ و تحلیلگر منطقی؛ شکل موج و زمان‌بندی را چطور بخوانیم؟

شکل موج، دوره و Duty را با مثال بخوانیم؛ تفاوت آستانهٔ منطقی، تریگر، نرخ نمونه‌برداری، پهنای باند و اثر پراب را بشناسیم.

فهرست مطالب

اگر می‌خواهید بدانید ولتاژ یک سیم واقعاً چگونه تغییر می‌کند، اسیلوسکوپ ابزار مناسب است. اگر سؤال شما ترتیب صفر و یک‌ها روی چند سیم و معنای پیام آن‌هاست، تحلیلگر منطقی کمک بیشتری می‌کند. برای عیب‌یابی یک ارتباط، گاهی به هر دو نگاه نیاز داریم: درست‌بودن پیام، سالم‌بودن شکل الکتریکی آن را ثابت نمی‌کند.

فرض کنید برد فرمان روشن‌شدن یک چراغ را می‌دهد، اما چراغ گاهی پاسخ نمی‌دهد. دیدن چند خط برنامه کافی نیست. باید بپرسیم فرمان چه زمانی به پایه رسیده، ولتاژش چه بوده و قطعهٔ گیرنده با چه شرایطی آن را می‌خواند. این درس از همین پرسش‌ها شروع می‌شود؛ برای فهم آن به خرید دستگاه یا بستن مدار نیاز ندارید.

تصویرسازی اسیلوسکوپ و تحلیلگر منطقی با نمایش مفهومی شکل موج روی میز
تصویرسازی آموزشی از دو شیوهٔ مشاهدهٔ سیگنال. تصویر: LCENJ.

سیگنال و شکل موج یعنی چه؟

سیگنال یک کمیت متغیر است که اطلاعات یا فرمانی را منتقل می‌کند. در این درس، آن کمیت ولتاژ است: اختلاف پتانسیل الکتریکی میان دو نقطه، با واحد ولت. گفتن «این سیم ۳٫۳ ولت است» بدون مشخص‌بودن نقطهٔ مرجع، توضیح کاملی نیست. در مثال ما، همهٔ ولتاژها نسبت به مرجع مشترکِ فرضی مدار بیان می‌شوند.

اسیلوسکوپ در نمایش معمولِ ولتاژ برحسب زمان، محور افقی را به زمان و محور عمودی را به ولتاژ اختصاص می‌دهد. نمودار حاصل «شکل موج» است. خط افقی در سطح بالا یعنی ولتاژ در آن فاصلهٔ زمانی تقریباً ثابت مانده؛ خط عمودیِ نقاشی ما فقط نمایش ساده‌شدهٔ یک تغییر سریع است. لبهٔ واقعی زمان می‌برد و ممکن است نوسان یا فراجهش داشته باشد.

کانال، مسیر ورودی اندازه‌گیری دستگاه است. با دو کانال می‌توان فرمان و پاسخ را در یک ثبت کنار هم دید؛ مثلاً خروجی کنترل‌کننده و تغذیهٔ گیرنده. این مقایسه کمک می‌کند ترتیب رخدادها مشخص شود، اما هم‌زمانی به‌تنهایی علت خرابی را ثابت نمی‌کند.

یک موج را از روی محورهایش بخوانیم

خروجی فرضی زیر میان صفر و ۳٫۳ ولت جابه‌جا می‌شود: از زمان صفر تا ۲ میلی‌ثانیه بالا، سپس تا ۵ میلی‌ثانیه پایین و بعد تکرار. میلی‌ثانیه یک‌هزارم ثانیه است. فاصلهٔ دو لبهٔ بالاروندهٔ پیاپی یک دوره است؛ بنابراین دورهٔ این موج ۵ میلی‌ثانیه است.

نمودار فرضی صفر تا ۳٫۳ ولت با زمان بالای ۲ میلی‌ثانیه و دورهٔ ۵ میلی‌ثانیه
مدل ایده‌آل آموزشی؛ محور زمان از چپ به راست است. داده‌ها فرضی‌اند و خط عمودی، لبهٔ بی‌نهایت سریعِ سخت‌افزار را ادعا نمی‌کند. نمودار: LCENJ، CC BY 4.0.
T = 5 ms = 0.005 s
f = 1 / T = 200 Hz
Duty = high time / period × 100
Duty = 2 / 5 × 100 = 40%

هرتز یعنی تعداد دوره در یک ثانیه. Duty یا سهم زمان بالا، یک نسبت است و واحد ولتاژ ندارد. با مقیاس افقیِ یک میلی‌ثانیه در هر خانه، دوره پنج خانه و زمان بالا دو خانه است. با مقیاس عمودیِ یک ولت در هر خانه، اختلاف دو سطح ۳٫۳ خانه می‌شود. محل خط صفر را هم باید بشناسیم؛ پایین صفحه الزاماً صفر ولت نیست. درس PWM و فرکانس کاربرد این نسبت زمانی را توضیح می‌دهد.

تحلیلگر منطقی چه اطلاعاتی را نگه می‌دارد؟

ورودی دیجیتالِ تحلیلگر، ولتاژ را طبق آستانه‌های تشخیص خود به حالت پایین یا بالا تبدیل می‌کند. آستانه یعنی مرزی برای تصمیم‌گیری؛ بعضی ورودی‌ها مرزهای متفاوتی برای رفتن به بالا و برگشتن به پایین دارند. این مرزها و محدودهٔ مجاز ولتاژ به مدل دستگاه بستگی دارند. نمایش «۱» گزارش دقیق ۳٫۳ ولت نیست و ثابت نمی‌کند گیرندهٔ واقعی مدار هم همان حالت را تشخیص داده است.

اگر چند خط داده و ساعت داشته باشیم، تحلیلگر زمان تغییر هرکدام را ثبت و با رمزگشای مناسب به پیام تبدیل می‌کند. ساعت، سیگنالی برای هماهنگ‌کردن زمان خواندن داده است. تنظیم اشتباهِ نوع ارتباط، سرعت یا قطبیت می‌تواند متن رمزگشایی را خراب کند؛ بنابراین قبل از اعتماد به پیام، خود تغییرهای خطوط را هم ببینید. راهنمای تنظیم ورودی Saleae نمونه‌ای از تفاوت آستانه و نرخ نمونه‌برداری میان مدل‌هاست، نه مشخصات همهٔ تحلیلگرها.

پالس ممکن است از آستانهٔ تحلیلگر عبور کند، اما به ولتاژ کافی برای گیرنده نرسد؛ یا لبهٔ آن چند بار از مرز عبور کند. اسیلوسکوپ برای بررسی شکل ولتاژ مفید است. در مقابل، تحلیلگر با چندین کانال و ثبت طولانی می‌تواند ترتیب پیام‌ها را روشن‌تر کند. دستگاه‌های ترکیبی هر دو قابلیت را دارند؛ معیار انتخاب، سؤال و مشخصات ورودی است، نه نام روی جعبه.

نمونه‌برداری، پهنای باند و حافظه را جدا ببینیم

اسیلوسکوپ دیجیتال در لحظه‌های جدا ولتاژ را می‌خواند؛ هر خواندن یک نمونه است. نرخ نمونه‌برداری، تعداد نمونه در ثانیه است. در مثال فرضیِ یک میلیون نمونه در ثانیه، فاصلهٔ نمونه‌ها یک میکروثانیه، یعنی یک‌میلیونم ثانیه، است. یک پالس کوتاه‌تر از این فاصله ممکن است میان دو نمونه پنهان شود. کشیدن خط بین نمونه‌ها اتفاق ثبت‌نشده را بازنمی‌گرداند.

پهنای باند دربارهٔ عبور تغییرات سریع از مسیر آنالوگِ ورودی و پراب است. ورودی کند می‌تواند لبه را گرد نشان دهد، حتی اگر نمونه‌های زیادی ذخیره شوند. یک موج با تکرار ۲۰۰ هرتز هم ممکن است لبه‌های بسیار سریع داشته باشد؛ پس فرکانس تکرار به‌تنهایی برای انتخاب ابزار کافی نیست. نرخ مناسب به باریک‌ترین رخداد موردنظر و رفتار دستگاه بستگی دارد؛ «دو برابر فرکانس» نسخهٔ عمومیِ دیدن پالس و شکل لبه نیست.

حافظه طول ثبت را محدود می‌کند. اگر یک کانال دقیقاً یک میلیون نمونه را با نرخ یک میلیون نمونه در ثانیه ذخیره کند، طول ثبت تقریباً یک ثانیه است. ده برابرکردن نرخ با همان تعداد نمونه، آن را به یک‌دهم ثانیه کاهش می‌دهد. این محاسبه برای ثبت پیوستهٔ ساده است؛ حالت فشرده‌سازی، کانال‌های فعال و روش ثبت دستگاه می‌توانند رابطهٔ عملی را تغییر دهند. راهنمای نرخ ثبت Saleae بر تنظیم نرخ متناسب با سیگنال و کانال‌های فعال تأکید می‌کند.

تریگر چگونه رخداد را پیدا می‌کند؟

تریگر شرطی است که زمان مرجعِ ثبت را تعیین می‌کند؛ مثلاً عبور بالاروندهٔ کانال اول از ۱٫۵ ولت در همین موج فرضی. ابزار ممکن است پیوسته نمونه بگیرد و پس از برقرارشدن شرط، بخش قبل و بعد آن را نگه دارد. پس تریگر الزاماً لحظهٔ شروع تمام نمونه‌برداری نیست. برای موج تکراری، شرط مناسب تصویر را ثابت‌تر می‌کند؛ برای خطای یک‌باره، ثبت تک‌بار و بازهٔ کافیِ پیش از رخداد اهمیت دارد.

اگر تریگر روی کانال یا سطح اشتباه باشد، دستگاه ممکن است منتظر بماند یا در حالت خودکار تصویری ناهماهنگ نشان دهد. ابتدا منبع تریگر، جهت لبه و سطح آن را با دامنهٔ مورد انتظار تطبیق دهید. ثبتِ بازسازی‌شده از چند تکرارِ سیگنال، شاهد مناسبی برای یک خطای یگانه نیست. راهنمای XYZs تکترونیکس سیستم‌های عمودی، زمانی و تریگر را به تفکیک توضیح می‌دهد.

اتصال اندازه‌گیری هم بخشی از مدار است

پراب وسیلهٔ اتصال نقطهٔ مدار به ورودی ابزار است و می‌تواند با مقاومت و ظرفیت ورودی خود مدار را تغییر دهد. در پراب تضعیف‌کنندهٔ قابل تنظیم، وضعیت پراب و ضریب نمایش کانال باید مطابق راهنمای همان ترکیب باشند؛ انتخاب اشتباهِ ۱× و ۱۰× می‌تواند عدد ولتاژ را با ضریب نادرست نشان دهد. جبران‌سازیِ پراب با خروجی مرجع دستگاه، تنظیم پاسخ آن است و جای کالیبراسیون کامل دستگاه یا اثبات دقت تمام اندازه‌گیری‌ها را نمی‌گیرد.

سیم زمین بلند می‌تواند مشاهدهٔ لبه‌های سریع را خراب کند؛ اتصال مرجع کوتاه و مناسبِ همان پراب کمک می‌کند. اما محل اتصال مرجع مقدم بر زیبایی موج است: در بسیاری از اسیلوسکوپ‌های رومیزی، مرجع ورودی و زمین کانال‌ها به زمین حفاظتی و یکدیگر متصل‌اند. وصل‌کردن گیره به نقطه‌ای دلخواه می‌تواند اتصال کوتاه ایجاد کند. زمین حفاظتی دستگاه را قطع نکنید. این درس مجوز اندازه‌گیری برق شهر یا خروجی شناور با پراب معمولی نیست؛ برای چنین کاری ابزار و روش تخصصیِ دارای حدود مناسب لازم است. راهنمای پراب‌ها و یادداشت مرجع‌زمین تکترونیکس این محدودیت را توضیح می‌دهند.

برای یک اندازه‌گیری کم‌ولتاژ چه ترتیبی داشته باشیم؟

اول سؤال و مقدار مورد انتظار را بنویسید: دامنه، دوره یا ترتیب دو خط؟ سپس مرجع مدار و حدود مجاز ورودی ابزار را از مستندات تعیین کنید. پس از انتخاب اتصال مناسب، ضریب پراب، کوپلینگ و مقیاس را تنظیم کنید. کوپلینگ DC سطح ثابت و تغییرات را عبور می‌دهد؛ کوپلینگ AC مؤلفهٔ ثابت را حذف می‌کند و می‌تواند شکل پالس‌های کند را تغییر دهد. برای مثال صفر تا ۳٫۳ ولت، نقطهٔ شروعِ فهم نمودار کوپلینگ DC است.

بعد تریگر و طول ثبت را تنظیم و نرخ واقعیِ نمونه‌برداری در همان حالت را یادداشت کنید. تصویر، تنظیمات و شرایط آزمایش را کنار هم نگه دارید. اگر شکل عوض شد، ابتدا هر بار فقط یک عامل را تغییر دهید: اتصال پراب، مقیاس یا شرایط مدار. درس دقت و کالیبراسیون کمک می‌کند تعداد رقم نمایشگر را با صحت نتیجه اشتباه نگیریم.

تمرین: از نمودار چه می‌توان نتیجه گرفت؟

موجی فرضی یک میلی‌ثانیه بالا می‌ماند و هر پنج میلی‌ثانیه تکرار می‌شود. فرکانس و Duty را حساب کنید. اگر تحلیلگر آن را «بالا» ثبت کند، آیا ولتاژ دقیقش معلوم است؟ اگر ثبت فقط در زمان‌های صفر، ۳ و ۶ میلی‌ثانیه باشد، آیا پالسِ میان ۱ و ۲ میلی‌ثانیه حتماً دیده می‌شود؟

پاسخ و دلیل

فرکانس ۲۰۰ هرتز و Duty برابر ۲۰ درصد است. حالت «بالا» فقط تصمیم ورودیِ تحلیلگر با تنظیمات همان ثبت را نشان می‌دهد، نه ولتاژ دقیق یا تصمیم قطعهٔ گیرنده را. نمونه‌های صفر، ۳ و ۶ میلی‌ثانیه همگی می‌توانند بیرون پالس یک تا دو میلی‌ثانیه باشند؛ پس نبود پالس در این داده، نبود آن در مدار را ثابت نمی‌کند.

نمودارها و عددهای این درس مدل و محاسبه‌اند. موضوع، روش فهم ابزار است و مدل مشخصی برای خرید انتخاب نشده؛ مشخصات، سازگاری و موجودی هر محصول باید جداگانه بررسی شوند.

پرسش و پاسخ مقاله

سوال فنی خود را مطرح کنید

پرسش‌ها و پاسخ‌ها پس از بررسی مدیر منتشر می‌شوند. نویسنده، پیش‌نویس در انتظار بررسی را می‌بیند.

هنوز پرسش تاییدشده‌ای برای این مقاله ثبت نشده است.