الکترونیک و سخت‌افزار

درصد شارژ باتری از کجا می‌آید؟ تحلیل برد MAX17043

از ورودی باتری و دو فیلتر تا تخمین شارژ، بالاکش‌های I2C و تشخیص دادهٔ نامعتبر؛ بررسی شماتیک و کد نسخهٔ مشخص SparkFun.

فهرست مطالب

برد MAX17043 شرکت SparkFun ولتاژ یک باتری لیتیومی تک‌سلولی را می‌خواند و با مدل داخلی تراشه، درصد شارژ باقی‌مانده را تخمین می‌زند. یک میکروکنترلر جدا این دو عدد را از رابط I2C می‌گیرد. نکتهٔ اصلی طراحی این است که ولتاژِ اندازه‌گیری‌شده، درصدِ تخمینی و زمانِ کارِ باقی‌مانده سه چیز متفاوت‌اند. این برد به‌تنهایی شارژر یا محافظ باتری نیست.

در این تحلیل از ورودی باتری شروع می‌کنیم، مسیر تغذیه و اندازه‌گیری را در شماتیک و PCB دنبال می‌کنیم و سپس می‌بینیم کد چگونه عدد را می‌خواند و کجا ممکن است خطای ارتباط شبیه «شارژ صفر» دیده شود. هدف، ساختن یک گزارش قابل اعتماد برای دستگاه باتری‌خور است؛

کدام برد و کدام نسخه بررسی شده است؟

مرجع سخت‌افزار، مخزن اصلی SparkFun در commit e3e707c39049، مورخ ۲۷ فوریهٔ ۲۰۲۳ است. فایل برد عبارت v12 دارد و README آن را نسخهٔ v1.2 با شناسهٔ TOL-20680 معرفی می‌کند. مقدار U2 در CAD، MAX1704X و پکیج آن TDFN-8 است؛ نام MAX17043 از معرفی همان محصول می‌آید. پسوند سفارش تراشه را صرفاً از این نام کوتاه CAD نتیجه نمی‌گیریم.

برای تهیهٔ برد، صفحهٔ مستقیم TOL-20680 در SparkFun در مشاهدهٔ ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶ «موجود» نشان می‌داد. صفحهٔ سازندهٔ MAX17043 مرجع قطعهٔ خام و مدل‌های بسته‌بندی است؛ تراشهٔ خام با برد کامل یک کالا نیست.

برد قرمز SparkFun LiPo Fuel Gauge با تراشه و کانکتور باتری
عکس: SparkFun Electronics — CC BY-SA 4.0.

درصد شارژ از کجا می‌آید؟

باتری هنگام تخلیه ولتاژ ثابتی ندارد. وصل‌شدن یک بار سنگین می‌تواند ولتاژ پایانه را پایین بیاورد و پس از سبک‌شدن بار، بخشی از افت برگردد. دما، شیمی و وضعیت باتری هم مهم‌اند. پس تبدیل خطیِ «۳ ولت یعنی صفر، ۴٫۲ ولت یعنی صد درصد» برای هر باتری و هر بار معتبر نیست.

MAX17043 ولتاژ را با مبدل آنالوگ به دیجیتال می‌سنجد و الگوریتم ModelGauge از رفتار باتری، شارژ نسبی یا SOC را تخمین می‌زند. در این معماری مقاومت شانت برای شمارش جریان وجود ندارد؛ نبود شانت، یکی از دلایل کوچک و کم‌اتلاف‌بودن مسیر اندازه‌گیری است. در عوض، سازگاری مدل با باتری و شرایط کاربرد اهمیت دارد. این تراشه اندازه‌گیر عمومی جریان یا آزمونگر ظرفیت باتری بر حسب میلی‌آمپرساعت نیست.

اگر دستگاه زیر یک ولتاژ مشخص خاموش شود، ممکن است نتواند تمام انرژیِ باقی‌مانده‌ای را که مدل باتری در نظر می‌گیرد مصرف کند. بنابراین «۲۰ درصد» را نباید «۲۰ دقیقه» یا «۲۰ درصدِ ظرفیت نامی قابل تحویل به خروجی USB» ترجمه کرد. تفاوت ظرفیت و انرژی قابل تحویل در آموزش mAh و Wh جدا توضیح داده شده است.

دو ورودی تغذیه را با هم اشتباه نگیریم

در شماتیک همین نسخه، مثبت کانکتور باتری JP1 و مثبت خروجی JP5 روی نت V_BATT هستند. این مسیر باتری را به دستگاه می‌رساند. از همین نت، دو شاخهٔ جدا برای خود تراشه گرفته شده است:

  • R1 = 1 kΩ و C1 = 1 µF، ورودی اندازه‌گیری CELL، پایهٔ ۲ U2، را فیلتر می‌کنند.
  • R2 = 100 Ω و C2 = 10 nF، به پایهٔ تغذیهٔ VDD، یعنی پایهٔ ۳، می‌رسند.
  • پایهٔ ۱، CTG، و پایهٔ ۴ و پد حرارتی EP به زمین وصل‌اند. خازن‌های دو شاخه نیز به همین زمین برمی‌گردند.

مقاومت با اهم و ظرفیت خازن با فاراد بیان می‌شود؛ میکروفاراد یک‌میلیونم و نانوفاراد یک‌میلیاردم فاراد است. این‌ها دو فیلتر مقاومت‌ـ‌خازن‌اند، نه تقسیم‌کنندهٔ ولتاژ برای تبدیل باتری دوسلولی به تک‌سلولی. در مدل سادهٔ بدون بار، ثابت زمانی RC شاخهٔ CELL برابر یک میلی‌ثانیه و شاخهٔ VDD برابر یک میکروثانیه است. این محاسبه سرعت به‌روزرسانی رجیستر تراشه را تعیین نمی‌کند و جای بررسی نویز واقعی را نمی‌گیرد. این برد برای باتری تک‌سلولی طراحی شده است؛ باتری سری با ولتاژ بالاتر، جایگزین مستقیم آن نیست. در نمودار زیر، شماره‌ها شمارهٔ پایه‌اند؛ جای نمادها چیدمان فیزیکی تراشه نیست.

بازترسیم دو شاخه مستقل CELL و VDD از باتری و جدایی VCC میزبان
بازترسیم مسیر تغذیه: LCENJ، از شماتیک SparkFun — CC BY-SA 4.0. نمای بزرگ

اما پین روی برد با برچسب VCC، ورودی باتری و VDD تراشه نیست. VCC به مقاومت‌های بالاکش SDA، SCL و هشدار وصل است تا سطح منطقی این خطوط با میزبان تطبیق داده شود. برای یک میزبان سه‌ولت‌وسه، اتصال VCC به ۳٫۳ ولتِ تنظیم‌شده و زمین مشترک، مبنای سادهٔ بررسی است. ورودی تغذیهٔ خود IC طبق سند اصلی ۲٫۵ تا ۴٫۵ ولت است؛ حد مجاز پایه‌های دیجیتال را با آن یکی نگیرید و ولتاژ باتری را بدون بررسی به ورودی تغذیهٔ میکروکنترلر ندهید.

رابط I2C و نقش سه مقاومت ۲٫۲ کیلواهمی

پایهٔ ۷ U2، SCL، و پایهٔ ۸، SDA، به پدهای هم‌نام برد می‌رسند. آدرس هفت‌بیتی تراشه 0x36 است؛ عددهای 0x6C و 0x6D شکل آدرس روی سیم همراه بیت نوشتن یا خواندن‌اند. به APIای که آدرس هفت‌بیتی می‌خواهد همان 0x36 را بدهید. اگر I2C تازه است، مقایسهٔ رابط‌ها پیش‌نیاز مناسبی است.

R5 و R6، هرکدام ۲٫۲ کیلواهم، بالاکش کلاک و داده‌اند. جامپر سه‌پدیِ نام‌گذاری‌شدهٔ I2C در حالت پیش‌فرض مسیرشان را به VCC وصل می‌کند. بازکردن این جامپر بالاکش‌ها را از مدار خارج می‌کند؛ آدرس را تغییر نمی‌دهد. اگر برد دیگری هم بالاکش داشته باشد، مقاومت‌ها موازی می‌شوند. با فرض سطح پایین ۰٫۴ ولت و ریل ۳٫۳ ولتی، جریان یک بالاکش حدود (3.3 − 0.4) / 2200 = 1.32 mA است. دو مقاومت هم‌مقدار موازی، این جریان را تقریباً دو برابر می‌کنند؛ توان هدایت قطعات، ظرفیت سیم و زمان بالارفتن سیگنال باید با هم بررسی شوند.

R3، بالاکش مستقل خروجی ALRT در پایهٔ ۵ است؛ روی برد به‌اختصار ALT نوشته شده است. این خروجی هنگام هشدار پایین می‌رود. بازکردن جامپر I2C، این مقاومت مستقل را حذف نمی‌کند. پایهٔ ۶، QSTRT، روی برد QST نام دارد و R4 آن را با ۲٫۲ کیلواهم به زمین می‌کشد. لبهٔ بالاروندهٔ QST، تخمین را از نو آغاز می‌کند؛ این پایه را با هشدار اشتباه نگیرید.

دو برد MAX17043 با آدرس یکسان را هم صرفاً با قطع بالاکش‌ها نمی‌توان مستقل خواند. برای چنین نیازی باید مسیر گذرگاه تفکیک شود؛ تحلیل مالتی‌پلکسر I2C دربارهٔ این مسئلهٔ جداگانه است.

PCB چه محدودیت‌هایی را نشان می‌دهد؟

ابعاد مرز فایل برد ۱۰٫۱۶ در ۲۴٫۱۳ میلی‌متر است. دو ردیف سه‌پدی، کانکتور باتری و خروجی مثبت و منفی روی همین فضای کوچک قرار گرفته‌اند و سوراخ نصب مستقلی دیده نمی‌شود. تصویر پشت برد را هنگام سیم‌کشی با جهت نگاه خود تطبیق دهید؛ چپ و راستِ نمای پشت، نقشهٔ نمای بالای تراشه نیست.

پشت برد نسخه v12 با برچسب‌های SDA و SCL و QST و VCC و GND و ALT و جامپر I2C
پشت برد و جامپر I2C. عکس: SparkFun Electronics — CC BY-SA 4.0.

در فایل، مسیر اصلی مثبت بین کانکتور و پد خروجی، قطعاتی با عرض ۰٫۴۰۶۴ میلی‌متر دارد و شاخه‌های فیلتر با مسیرهای ۰٫۲۰۳۲ میلی‌متری جدا می‌شوند. این اعداد فقط هندسهٔ فایل‌اند؛ بدون ضخامت مس، افزایش دمای مجاز و شرایط نصب، از آن‌ها جریان مجاز برد به دست نمی‌آوریم. مسیر بارِ پرجریان را از گره حساس CELL عبور ندهید و مقاومت‌های R1 و R2 را مقاومت سریِ بار دستگاه فرض نکنید.

برای زمین، polygon در هر دو لایه با فاصلهٔ جداسازی تنظیم‌شدهٔ ۰٫۲۰۳۲ میلی‌متر و viaهای اتصال بین لایه‌ها تعریف شده است. مرز polygon به‌تنهایی شکل نهایی مس پرشده یا قبولی ساخت را ثابت نمی‌کند. برای طرح مشتق‌شده، حلقهٔ VDD–C2–GND و مسیر CELL–C1–GND را در مس پرشده دنبال کنید و برگشت جریان بارهای پالسی را از مرجع اندازه‌گیری دور نگه دارید. زمین مشترک لازم است، اما مسیر مشترکِ پُرافت می‌تواند اندازه‌گیری را آلوده کند.

در قطعات همین شماتیک، شارژر، کلید حفاظت باتری و فیوز دیده نمی‌شود. حفاظت و مدیریت تغذیه باید در باتری و سامانهٔ میزبان متناسب با کاربرد فراهم شوند. خود برد نیز روی باتری مصرف دارد؛ عدد جریان فعال تیپیک ۵۰ میکروآمپرِ تراشه در جدول دیتاشیت، مصرف کل دستگاه نیست. با فرض ثابت‌بودن همین جریان، سهم آن در یک شبانه‌روز حدود ۱٫۲ میلی‌آمپرساعت می‌شود؛ برای برآورد عمر باتری، مصرف بالاکش‌ها، میزبان و الگوی بار را هم در نظر بگیرید.

عدد رجیستر چگونه به ولت و درصد تبدیل می‌شود؟

رجیستر، محل نگه‌داشتن یک عدد یا تنظیم درون تراشه است که میزبان می‌تواند آن را بخواند یا طبق مشخصات تغییر دهد. در MAX17043، رجیستر VCELL در آدرس‌های 0x02 و 0x03 یک نتیجهٔ ۱۲بیتی دارد که در بیت‌های بالایی دو بایت قرار گرفته است. برای مثالِ کاملاً فرضی، اگر دو بایت 0xC8 و 0x00 باشند، ترکیبشان 0xC800 می‌شود. پس از چهار بیت جابه‌جایی به راست، کد ۳۲۰۰ داریم. هر گام ۱٫۲۵ میلی‌ولت است؛ بنابراین ولتاژ محاسبه‌شده ۴ ولت خواهد بود.

در رجیستر SOC، آدرس‌های 0x04 و 0x05، بایت بالا درصد صحیح و بایت پایین کسرهایی با گام یک‌دویست‌وپنجاه‌وششم درصد می‌دهد. برای دو بایت فرضی 0x32 و 0x80، نتیجه برابر 50 + 128 / 256 = 50.5% است. این گام عددی، دقت ۰٫۰۰۴ درصدیِ شارژ واقعی را تضمین نمی‌کند. تفکیک‌پذیری و دقت در درس کالیبراسیون حسگر از هم جدا شده‌اند.

VCELL پس از راه‌اندازی اولیه دورهٔ تبدیل ویژهٔ خود را دارد و در کار عادی هر ۵۰۰ میلی‌ثانیه به‌روز می‌شود؛ SOC نیز الزاماً با هر خواندن میزبان مقدار تازه تولید نمی‌کند. خواندن سریع‌تر I2C، به‌خودی‌خود سنجش تازه ایجاد نمی‌کند. زمانِ خواندن، اعتبار ارتباط و تازگی نمونه را کنار عدد نگه دارید.

برنامهٔ پروژه چه می‌کند و کجا باید محتاط بود؟

در مخزن سخت‌افزار، نمونهٔ ترکیبی Arduino ابتدا Wire، حسگر و نمایشگر را راه می‌اندازد؛ اگر راه‌اندازی حسگر یا نمایشگر شکست بخورد، در حلقهٔ توقف می‌ماند. سپس یک بار quick-start می‌زند، آستانهٔ هشدار را ۲۰ درصد قرار می‌دهد و در حلقهٔ اصلی ولتاژ و SOC را می‌خواند، هشدار را پاک می‌کند، وضعیت هشدار را دوباره می‌خواند و نتیجه را روی OLED و Serial نشان می‌دهد. در انتها ۵۰۰ میلی‌ثانیه تأخیر دارد؛ کل دوره از این مقدار بیشتر است، چون خواندن و نمایش هم زمان می‌برند.

برای روشن‌بودن معنای API، کتابخانهٔ جداگانهٔ SparkFun در commit 6ea1765a513d، مورخ ۱ سپتامبر ۲۰۲۳، نسخهٔ 1.0.4، نیز بررسی شد. این revision با revision برد یکی نیست. توابع getVoltage و getSOC همین تبدیل‌های رجیستر را انجام می‌دهند. کد C قدیمیِ پوشهٔ دیگر برای سخت‌افزار v10 و ATmega328 هشت‌مگاهرتزی نوشته شده است؛ نسخهٔ سخت‌افزار و پلتفرم آن با نمونهٔ Arduino این برد فرق دارد.

محدودیت مشخص در همان کتابخانه این است: تابع read16 در صورت نگرفتن دو بایت، تا سه بار تلاش می‌کند، ولی اگر همهٔ تلاش‌ها شکست بخورند مقدار اولیهٔ صفر را برمی‌گرداند. getSOC آن صفر را به صفر درصد تبدیل می‌کند. پس صفرِ خروجی به‌تنهایی ثابت نمی‌کند باتری خالی است. در نسخهٔ 1.0.4، مسیر شکستِ خواندن از مقدار اولیهٔ صفر جدا نشده است.

ترتیب پاک‌کردن هشدار پیش از خواندن آن در نمونهٔ ترکیبی نیز وضعیتِ پیش از پاک‌کردن را برای گزارش نگه نمی‌دارد. برای ثبت رخداد، ابتدا وضعیت معتبر را بخوانید و ذخیره کنید، سپس با توجه به نیاز برنامه پاک‌کردن را انجام دهید. quick-start هم کالیبراسیون عمومی یا درمان هر عدد نادرست نیست؛ مدل را دوباره از شرایط فعلی آغاز می‌کند و نباید بی‌دلیل در هر دور اجرا شود.

پیشنهاد بهبود: اعتبار را همراه مقدار برگردانیم

بهبود پیشنهادی ما برای یک محصول باتری‌خور، جداکردن «خواندن موفق» از «مقدار خوانده‌شده» است. لایهٔ خواندن باید موفقیت دریافت هر دو بایت را جدا برگرداند؛ لایهٔ نمایش فقط نمونهٔ معتبر را تبدیل کند و برای خطا، وضعیت نامعتبر یا نمونهٔ کهنه را نشان دهد. جایگزین‌کردن هر صفر با خطا نیز درست نیست، چون صفر درصد می‌تواند دادهٔ واقعی باشد.

سود این تغییر، جلوگیری از تصمیم بر پایهٔ صفر ساختگی است؛ هزینه‌اش تغییر قرارداد API و مدیریت حالت خطا در مصرف‌کننده است. برای ارزیابی، دریافت صفر، یک و دو بایت و خطای نوشتن آدرس را جدا تزریق کنید و بررسی کنید فقط دو بایتِ معتبر وارد تبدیل شوند. سه تلاش کتابخانه به‌تنهایی مهلت پاسخ قطعی نمی‌سازد؛ زمان انتظار خود درایور Wire هم باید در پلتفرم انتخاب‌شده محدود و بررسی شود. این تغییر پیشنهادی است و جزو رفتار فعلی کتابخانه نیست.

برای انتخاب یک تراشهٔ جایگزین هم صرف شباهت نام کافی نیست. مدل‌های دیگر خانواده، قالب ولتاژ و قابلیت‌های متفاوت دارند؛ همان کتابخانه برای 17043 و 17048 شاخهٔ تبدیل جدا دارد. جایگزینی باید از پکیج و پایه‌ها تا مدل باتری و پشتیبانی نرم‌افزار بررسی شود.

راه‌اندازی و سنجش نتیجه

  1. با برق و باتری قطع، جهت کانکتور و مثبت و منفی را از علامت خود برد کنترل کنید؛ ظاهر مشابه JST تضمین قطبیت کابل نیست. اتصال زمین و نبود اتصال کوتاه را بررسی کنید.
  2. میزبان سازگار با I2C سه‌ولت‌وسه و باتری تک‌سلولیِ محافظت‌شده انتخاب کنید. GNDها مشترک، VCC برد به ریل منطقی میزبان و SDA/SCL به پایه‌های مستند همان میزبان متصل شوند. مسیر VBATT دستگاه باید برای ولتاژ باتری طراحی شده باشد؛ خروجی تنظیم‌شدهٔ ۳٫۳ ولت از این برد انتظار نداشته باشید.
  3. پس از روشن‌کردن، ولتاژ باتری و دو سوی فیلتر تغذیه را با ابزار مناسب کنترل کنید، ارتباط 0x36 و خواندن دو بایت را بررسی کنید و سپس ولتاژ و SOC را گزارش دهید. پیش از اعتماد به هشدار، آستانه و ثبت و پاک‌کردن آن را جدا بررسی کنید.
  4. ولتاژ گزارش‌شده را با مرجع مناسب در همان نقطه مقایسه کنید. برای ارزیابی SOC، رفتار باتریِ مشخص را زیر الگوی بار واقعی و در محدودهٔ مجازش ثبت کنید؛ دما، قطع دستگاه و بارهای لحظه‌ای را کنار داده نگه دارید. مقایسهٔ چند ولتاژ به‌تنهایی تأیید دقت درصد شارژ نیست.

این برد برای هشدار و گزارش شارژ یک دستگاه کوچک، معماری ساده و قابل فهمی دارد: سنجش ولتاژ و مدل باتری روی برد، تصمیم کاربردی روی میزبان. قابل اعتمادشدن گزارش به سیم‌کشی، انتخاب باتری، اعتبار نمونه و بررسی سامانه وابسته است.

منابع و مجوزها

شماتیک و PCB همان commit متعلق به SparkFun Electronics و با مجوز CC BY-SA 4.0 هستند. عکس‌ها از راهنمای رسمی با همین مجوز گرفته شده‌اند. بازترسیم مسیر تغذیه اقتباس LCENJ از همان شماتیک است.

مشخصات تراشه و رجیسترها با سند اصلی MAX17043/MAX17044، شمارهٔ 19-4811، Rev 7، ژانویهٔ ۲۰۱۷ تطبیق داده شد؛ PDF پیوندخورده در فروشگاه SparkFun نسخهٔ قدیمی Rev 3 دارد و مرجع عددهای این مقاله نیست. کتابخانهٔ بررسی‌شده MIT است؛ اعلان‌های کد موجود در مخزن سخت‌افزار یکسان نیستند و در یادداشت مجوزها جدا حفظ شده‌اند. تاریخ بررسی منابع ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶ است.

پرسش و پاسخ مقاله

سوال فنی خود را مطرح کنید

پرسش‌ها و پاسخ‌ها پس از بررسی مدیر منتشر می‌شوند. نویسنده، پیش‌نویس در انتظار بررسی را می‌بیند.

هنوز پرسش تاییدشده‌ای برای این مقاله ثبت نشده است.