تحلیل پروژه‌های الکترونیک

حسگر رطوبت خاک چه می‌سنجد؟ تحلیل مدار SparkFun

از دو الکترود و ترانزیستور تا ورودی ADC؛ تحلیل شماتیک و PCB حسگر خاک SparkFun، محاسبهٔ خروجی، کالیبراسیون و محدودیت درصد رطوبت.

فهرست مطالب

حسگر رطوبت خاک SparkFun، در نسخهٔ آنالوگِ بررسی‌شده، رسانایی بین دو الکترود را به ولتاژ تبدیل می‌کند. خاک مرطوب‌تر معمولاً رساناتر است، اما ولتاژ خروجی به‌تنهایی درصد آب خاک نیست. نکتهٔ جالب مدار، ترانزیستوری است که بین الکترودها و خروجی قرار دارد؛ همین قطعه باعث می‌شود نتوانیم برد را یک تقسیم‌کنندهٔ ولتاژ ساده فرض کنیم.

هدف پروژه روشن است: یک وسیلهٔ کوچک و ارزان برای تشخیص تغییر وضعیت خاک بسازیم و نتیجه را به ورودی آنالوگ یک کنترل‌کننده بدهیم. این برد خودش نمایشگر، حافظه، پمپ یا برنامهٔ آبیاری ندارد. تحلیل پیش رو مسیر خاک تا ولتاژ، خواندن عدد و تصمیم‌گیری را دنبال می‌کند؛ طراحی یک سامانهٔ کامل آبیاری موضوع دیگری است.

نسخهٔ بررسی‌شده و انتخاب برد

پروژه متعلق به SparkFun Electronics است. فایل‌های مخزن Soil_Moisture_Sensor در نسخهٔ ثابت با شناسهٔ f4d72d965d0a72b6b031ec2d08d87dd4d307cd76، ثبت‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۲۳، مبنای تحلیل‌اند؛ بررسی در ۵ نوامبر ۲۰۲۶ انجام شده است. شماتیک و PCB پوشهٔ Hardware را خوانده‌ایم. نسخهٔ Qwiic دارای ریزکنترل‌گر و رابط I²C را با این برد آنالوگ مخلوط نکنید. مخزن انتخابی firmware ندارد؛ نمونهٔ برنامهٔ میزبان در راهنمای جداگانهٔ سازنده بررسی می‌شود.

برای همین مدار، SEN-13322 نسخهٔ بدون ترمینال پیچیِ نصب‌شده و SEN-13637 نسخهٔ دارای ترمینال است. نوع کانکتور را متناسب با سیم‌کشی انتخاب کنید؛ برد Qwiic با پردازنده و رابط I²C طراحی متفاوتی دارد.

تصویرسازی گلدان و پروب دوشاخهٔ رسانایی خاک، بدون اتصال برق
تصویرسازی آموزشی از پروب رسانایی خاک. تصویر: LCENJ.

از خاک تا سیگنال: هر بخش چه می‌کند؟

دو سطح رسانای روی PCB با خاک تماس پیدا می‌کنند. مقاومت الکتریکی، میزان مخالفت مسیر با عبور جریان است و با اهم اندازه گرفته می‌شود. اینجا مسیر بین الکترودها را با مقاومت فرضی Rsoil نمایش می‌دهیم. این مدل، رفتار پیچیدهٔ خاک و تماس الکترود را ساده می‌کند؛ قرار نیست خاک در تمام شرایط دقیقاً مثل یک مقاومت ثابت رفتار کند.

در شماتیک همین نسخه، مسیر از VCC به مقاومت R2 با مقدار ۱۰۰ اهم و سپس الکترود PROBE2 می‌رسد. الکترود دیگر، PROBE1، به بیس ترانزیستور Q1 وصل است. کلکتور Q1 روی VCC، امیتر آن روی SIG و مقاومت R1 با مقدار ۱۰ کیلو‌اهم بین SIG و زمین قرار دارد. کیلو‌اهم یعنی هزار اهم. SIG خروجیِ ولتاژ پیوسته است؛ برای تبدیل آن به عدد، میزبان به مبدل آنالوگ‌به‌دیجیتال یا ADC نیاز دارد.

بازترسیم اتصال مقاومت صد اهم، دو الکترود، ترانزیستور NPN و مقاومت ده کیلو‌اهم خروجی
بازترسیم اتصال‌های واقعی شماتیک؛ B بیس، C کلکتور و E امیتر است. Rsoil مدل آموزشی مسیر خاک است. اقتباس از SparkFun، CC BY-SA 4.0؛ شکل و چیدمان برای توضیح ساده شده‌اند.

ترانزیستور NPN می‌تواند با جریان کوچک بیس، جریان بزرگ‌تری از کلکتور به امیتر برقرار کند. در این اتصال، خروجی امیتر تغییر ولتاژ بیس را دنبال می‌کند؛ به آن امیتر فالوئر می‌گویند. با رساناترشدن مسیر خاک، بیس بهتر تغذیه می‌شود و ولتاژ SIG بالا می‌رود. R1 خروجی را در نبود تحریک پایین می‌کشد و مسیر جریان امیتر را می‌سازد. پس R1، مقاومت ثابتِ یک تقسیم‌کنندهٔ ساده با Rsoil نیست؛ جریان بیس و رفتار Q1 هم وارد رابطه می‌شوند.

یک ابهام واقعی برای ساخت دوباره

مقدار Q1 در CAD برابر 2N3904 نوشته شده، اما device کتابخانه MMBT2222A و پکیج SOT23-3 است. نگاشت همان کتابخانه، بیس را پد ۱، امیتر را پد ۲ و کلکتور را پد ۳ معرفی می‌کند و اتصال‌های برد هم همین نگاشت را دارند. این تفاوت نام‌ها، مدرک خرابی مدار نیست؛ اما برای سفارش قطعه و مونتاژ مجدد، شناسایی قطعهٔ واقعاً نصب‌شده را لازم می‌کند. فهرست قطعاتِ دارای سازنده و شمارهٔ سفارش دقیق در این مخزن نیست؛ فهرست استخراج‌شده از CAD جای آن را نمی‌گیرد.

دیتاشیت MMBT2222A شرکت Diodes، بازنگری ژوئن ۲۰۲۵ نمونهٔ مشخصی از NPN در SOT23 است، نه اثبات قطعهٔ نصب‌شدهٔ این برد. بهرهٔ جریان و افت بیس‌ـ‌امیتر به جریان و شرایط وابسته‌اند؛ یک عدد ثابت را به همهٔ ترانزیستورها نسبت ندهید. جایگزینی با NPN دیگری باید از نظر پایه‌ها، نشتی و پاسخِ خروجی بررسی و سپس دوباره کالیبره شود؛ قطعهٔ سه‌پایهٔ مشابه لزوماً جایگزین مستقیم نیست.

محاسبهٔ مدار چه چیزی را روشن می‌کند؟

برای فهم اثر Q1، یک مدل کاملاً فرضی بگیریم: تغذیه ۳٫۳ ولت، افت بیس‌ـ‌امیتر ۰٫۶۵ ولت، بهرهٔ جریان β برابر ۱۰۰ و ورودی ADC بدون بار قابل‌توجه. β نسبت جریان کلکتور به بیس است. جریان امیتر تقریباً برابر مجموع آن دو است. با R1 برابر ۱۰ کیلو‌اهم و R2 برابر ۱۰۰ اهم، رابطهٔ این مدل چنین می‌شود:

Vsig ≈ (Vcc − Vbe) × (β + 1) × R1
       / [Rsoil + R2 + (β + 1) × R1]
Rsoil = 100 kΩ  → Vsig ≈ 2.411 V
Rsoil =   1 MΩ  → Vsig ≈ 1.332 V

مگا‌اهم یعنی یک میلیون اهم. این محاسبه نشان می‌دهد تغییر مقاومت خاک چگونه در این مدل به تغییر ولتاژ می‌رسد؛ ۲٫۴۱۱ ولت پیش‌بینی تضمینیِ برد یا نشان‌دهندهٔ رطوبت معین نیست. β و Vbe ثابت واقعی نیستند و مدل، قطبش الکترود، نشتی و رفتار ADC را کنار گذاشته است. اگر SIG واقعاً دو ولت باشد، جریان R1 برابر 2 V / 10 kΩ = 0.2 mA است؛ این محاسبهٔ یک شاخه است، نه اندازه‌گیری مصرف یا تأیید تغذیه از هر GPIO.

تغذیه و رابط: نام پایه کافی نیست

راهنمای همین برد آنالوگ، تغذیهٔ ۳٫۳ تا ۵ ولت را پیشنهاد می‌کند. روی شماتیک، رگولاتور، مبدل سطح منطقی یا مدار اختصاصیِ حفاظت ورودی دیده نمی‌شود. بنابراین تغذیهٔ پنج‌ولتی را به معنی سازگاری SIG با هر ورودی ۳٫۳ ولتی نگیرید. ADC باید دامنهٔ خروجی، زمین مشترک و وضعیت روشن‌وخاموش‌شدن دو طرف را تحمل کند. درس اتصال سطح ۵ و ۳٫۳ ولت مبنای این بررسی را ادامه می‌دهد.

شماره‌های دو کانکتور جابه‌جا می‌شوند: JP1 دارای پایهٔ ۱=VCC، ۲=GND و ۳=SIG است؛ در JP2 پیچی، ۱=SIG، ۲=GND و ۳=VCC. این شماره‌ها از net و contactref همان فایل‌اند، نه ترتیب دیدن برد از روبه‌رو یا پشت. سیم را بر اساس نوشتهٔ کنار پایه و نقشهٔ کانکتور ببندید؛ شمارهٔ یک را برای هر دو سمت «مثبت» فرض نکنید.

PCB چگونه بخش حسگر را می‌سازد؟

فایل برد پاکت ابعادی ۲۲٫۸۶ در ۶۰٫۹۶ میلی‌متر دارد. R1، R2 و Q1 نزدیک سرِ برد قرار دارند و دو شاخهٔ بلند، سطح تماس با خاک را می‌سازند. برای هر net الکترود، دو polygon روی لایه‌های ۱ و ۱۶ و ۲۱ via دیده می‌شود؛ via اتصال مسی بین لایه‌هاست. چهار ناحیهٔ بازشدن ماسک لحیم روی لایه‌های ۲۹ و ۳۰ ثبت شده‌اند. این مس و بازشدگی‌ها بخش خود حسگرند؛ نباید با پوشاندن بی‌حساب آن‌ها انتظار پاسخ قبلی را داشت.

نمای ساده‌شده از مختصات PCB، دو الکترود و محل مقاومت‌ها و ترانزیستور
نمای لایهٔ بالا از هندسهٔ CAD؛ نقطه‌ها مرکز قطعات‌اند و قوس‌های دور برد با وتر ساده شده‌اند. SparkFun، CC BY-SA 4.0؛ بازترسیم و رنگ‌گذاری LCENJ.

قطعات بالای خاک و محل اتصال سیم باید از رطوبت و کشش کابل محافظت شوند؛ سطح‌های اندازه‌گیری باید تماس تعریف‌شدهٔ خود را حفظ کنند. سازنده پوشش ENIG را برای مقاومت بهتر در برابر خوردگی معرفی می‌کند، اما فایل CAD به‌تنهایی جنس و ضخامت پوششِ نمونهٔ خریداری‌شده را ثابت نمی‌کند. کوتاه‌بودن مسیر SIG تا ADC و مسیر برگشت مناسب، برای جلوگیری از ورود نویز مهم است؛ اینجا جریان موتور یا پمپ از خود برد عبور نمی‌کند و راه‌اندازی پمپ به مدار توان جدا نیاز دارد.

برنامهٔ میزبان: روشن کن، صبر کن، بخوان، خاموش کن

نمونهٔ پایهٔ SparkFun نوشتهٔ Joel Bartlett در ۲۰۱۵ است و جدا از commit سخت‌افزار ارائه شده است. برنامه SIG را از A0 می‌خواند، تغذیه را با D7 روشن می‌کند، ۱۰ میلی‌ثانیه صبر می‌کند، یک بار analogRead می‌گیرد و تغذیه را خاموش می‌کند؛ حلقهٔ نمایشی تقریباً هر ثانیه تکرار می‌شود. این یک خواندن ایستای کد است؛ برنامه را کامپایل، فلش یا روی خاک آزمایش نکرده‌ایم.

خاموش‌کردن بین خواندن‌ها، از قبل در مثال سازنده وجود دارد و پیشنهاد تازهٔ ما نیست. با این حال ۱۰ میلی‌ثانیه، تضمین زمان نشست برای هر کابل و ADC نیست. برای بررسی، پس از روشن‌شدن چند فاصلهٔ زمانی را امتحان و پایداری عدد را ثبت کنید؛ انتظار و خطا را محدود نگه دارید. اگر از کلید تغذیه استفاده شود، جریان مجاز، افت ولتاژ و برگشت تغذیه از SIG هم باید کنترل شوند. تغذیه از GPIO فقط پس از بررسی توان و خطاهای همان برد میزبان قابل تصمیم‌گیری است.

از عدد خام تا تصمیم، بدون ساختن درصد آب

ADC ولتاژ را به عددی در دامنهٔ تنظیم‌شده تبدیل می‌کند؛ این عدد هنوز واحد درصد ندارد. در یک مثال فرضی، مرجع خشک ۲۰۰ و مرجع مرطوبِ همان خاک ۸۰۰ ثبت شده است. عدد ۶۰۰ را می‌توان به شاخص نسبی تبدیل کرد:

relative_index = 100 × (raw − dry) / (wet − dry)
100 × (600 − 200) / (800 − 200) ≈ 66.7

۶۶٫۷ در اینجا جایگاه عدد بین دو مرجع انتخابی است، نه ۶۶٫۷ درصد حجم آب خاک. اگر دو مرجع برابر باشند، تقسیم معتبر نیست؛ اگر عدد بیرون بازه باشد، پیش از محدودکردن نمایشیِ آن، وضعیت خارج از کالیبراسیون را ثبت کنید. نمک، نوع خاک، دما و چگالی می‌توانند رابطهٔ حسگر و آب را عوض کنند؛ درس اندازه‌گیری آب خاک METER این عوامل را توضیح می‌دهد. برای نیاز حجمی یا علمی، مرجع و روش کالیبراسیون معتبر لازم است؛ تغییر نامِ یک عدد به «درصد» کافی نیست.

آستانهٔ آبیاری را با چند وضعیت تکرارپذیرِ همان گلدان و عمق نصب تعیین کنید و دادهٔ خام، تغذیه، زمان پس از روشن‌شدن و شرایط خاک را نگه دارید. درس دقت و کالیبراسیون حسگر تفاوت نمایش عدد و اعتبار اندازه‌گیری را توضیح می‌دهد.

بهبود پیشنهادی و روش سنجش آن

برای پایش کندِ یک گلدان، فاصلهٔ یک‌ثانیه‌ای نمونهٔ نمایشی ممکن است لازم نباشد. پیشنهاد، انتخاب فاصلهٔ خواندن بر اساس سرعت تغییر مورد نیاز است. مثلاً ۱۰ میلی‌ثانیه روشن‌بودن در هر ۶۰ ثانیه، سهم روشن‌بودن 1/6000 می‌دهد؛ تقریباً ۰٫۰۱۶۷ درصد. این فقط نسبت زمان است و کاهش خوردگی یا عمر باتری را به همان نسبت تضمین نمی‌کند. هزینهٔ فاصلهٔ بیشتر، دیرتر دیدن تغییر ناگهانی است. با ثبت روند و مقایسهٔ چند برنامهٔ نمونه‌برداری، می‌توان این مصالحه را سنجید.

اگر کابل بلند یا محیط نویزی است، فیلتر یا بافر ورودی می‌تواند نامزد طراحی باشد؛ افزودن خازن، زمان نشست و بار خروجی را هم تغییر می‌دهد. به‌جای تجویز مقدار ثابت، SIG را نزدیک ADC در چند زمان پس از روشن‌شدن مقایسه کنید و سپس مدار اصلاحی را با محدودیت ورودی همان ADC طراحی کنید. برای ساخت مجدد نیز نخستین بهبود مستنداتی، روشن‌کردن MPN واقعی Q1 در BOM است؛ این ابهام سفارش را کم می‌کند، ولی جای آزمون پاسخ و کالیبراسیون را نمی‌گیرد.

راه‌اندازی و عیب‌یابی با شواهد

با برق قطع، پایه‌های کانکتور و اتصال R1 را کنترل کنید. سپس تغذیهٔ محدودشده و سازگار اعمال کنید، VCC و SIG را نسبت به زمین اندازه بگیرید و خروجی را پیش از اتصال به ADC تطبیق دهید. مقاومت معلوم بین دو الکترود می‌تواند برای بررسی تکرارپذیری مدار مفید باشد، اما معادل کالیبراسیون خاک نیست. مقادیر مدل بالا را حدود قبولی محصول قرار ندهید.

صفرِ دائمی می‌تواند از تماس ناکافی، مسیر باز، تغذیهٔ خاموش یا خواندن پایهٔ اشتباه باشد. مقدار زیاد دائمی می‌تواند از آلودگی رسانا، اتصال کوتاه یا خطای رابط بیاید. ابتدا ولتاژ SIG را از عدد ADC جدا بررسی کنید؛ با نرم‌افزار نمی‌توان هر خطای اتصال را تصحیح کرد. برای عددهای پرنوسان، اول تغذیه و تماس را بررسی و بعد روش فیلتر دادهٔ حسگر را انتخاب کنید. در پایان، نتیجه باید همراه شرایط خاک و نصب ثبت شود؛ این برد یک ابزار مشاهدهٔ نسبی مفید است، نه رطوبت‌سنج دقیقِ تأییدشده صرفاً به‌خاطر داشتن خروجی عددی.

اعتبار پروژه: SparkFun Electronics؛ سخت‌افزار با مجوز CC BY-SA 4.0 منتشر شده است. نمودارهای اقتباسی همین مجوز و ذکر تغییرات را حفظ می‌کنند. متن، محاسبه و پیشنهادها تحلیل تحریریه‌اند؛ ساخت مدار، آزمون خاک، اندازه‌گیری عمر یا مشارکت در پروژه ادعا نمی‌شود.

پرسش و پاسخ مقاله

سوال فنی خود را مطرح کنید

پرسش‌ها و پاسخ‌ها پس از بررسی مدیر منتشر می‌شوند. نویسنده، پیش‌نویس در انتظار بررسی را می‌بیند.

هنوز پرسش تاییدشده‌ای برای این مقاله ثبت نشده است.