گاز و کیفیت هوا

آموزش BME680 با ESP32؛ سنجش گاز، دما، رطوبت و فشار

BME680 دما، رطوبت، فشار و مقاومت بخش حساس به گاز را می‌خواند. این مقاومت به‌تنهایی نوع یا غلظت گاز و شاخص کیفیت هوا را مشخص نمی‌کند.

فهرست مطالب

برای شروع، BME680 را به‌عنوان حسگر دما، رطوبت، فشار و مقاومت بخش حساس به گاز بخوانید. خروجی چهارم برای دنبال‌کردن تغییرات محیط مفید است، اما به‌تنهایی نام گاز، غلظت آن یا مقدار واقعی CO₂ را مشخص نمی‌کند. در این آموزش ابتدا اتصال را درست می‌کنیم، سپس واحدها و رفتار کد را می‌خوانیم و در پایان برای همان حسگر خط مبنا می‌سازیم.

برد Adafruit BME680 در یک نمونهٔ پایش کیفیت هوا
برد Adafruit BME680 در یک نمونهٔ پایش کیفیت هوا. عکس: Ruiz Brothers / Adafruit؛ CC BY-SA 3.0؛ تغییر اندازه، بدون برش. منبع عکس

کدام برد را تهیه و سیم‌کشی می‌کنیم؟

تراشهٔ Bosch BME680 یک قطعهٔ هشت‌پایه در پکیج LGA است؛ برد آماده علاوه بر آن می‌تواند رگولاتور و مبدل سطح منطقی داشته باشد. اتصال این مثال بر اساس برد Adafruit با شناسهٔ 3660 است؛ صفحهٔ جهانی آن در ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ موجودی را «موجود» نشان داد. عکس، چیدمان یک پروژهٔ Adafruit را نشان می‌دهد.

در ایران، صفحهٔ مستقیم ماژول CJMCU_BME680 در آفتاب‌رایانه در همان تاریخ فقط تأمین سفارشی/پیش‌سفارش را نشان داد. این برد مدل Adafruit نیست؛ تطابق مدار، سطح مجاز ورودی و اصالت آن بررسی نشده است. وضعیت صفحه تضمین موجودی آینده نیست.

چرا خروجی گاز بر حسب اهم است؟

بخش گازی یک سطح اکسید فلزی گرم‌شونده دارد. برهم‌کنش گازها با سطح، رسانایی آن را تغییر می‌دهد و حسگر مقاومت متناظر را گزارش می‌کند. «اهم» واحد مقاومت است؛ کیلو‌اهم برابر هزار اهم است. ترکیبات آلی فرار یا VOCها می‌توانند این مقدار را تغییر دهند، اما رطوبت، دما و سابقهٔ کار حسگر هم مؤثرند. بنابراین یک عدد ثابت را نمی‌توان برای همهٔ حسگرها مرز هوای سالم دانست.

برای نمونه، اگر خط مبنای فرضی همان دستگاه ۱۰۰ کیلو‌اهم و خوانش بعدی ۷۰ کیلو‌اهم باشد، نسبت مقاومت ۰٫۷ است؛ یعنی افت ۳۰ درصدی نسبت به آن مبنا. این محاسبه نه «۳۰ درصد آلودگی» است و نه غلظت یک ماده. نرم‌افزار جداگانهٔ Bosch BSEC از تاریخچه و جبران‌سازی برای تولید خروجی‌هایی مانند IAQ استفاده می‌کند. کد این صفحه BSEC ندارد؛ تبدیل اهم به کیلو‌اهم چنین شاخصی تولید نمی‌کند. این پروژه را جایگزین هشداردهندهٔ ایمنی گاز نکنید.

Rbaseline = 100000 ohm
Rnow = 70000 ohm
ratio = Rnow / Rbaseline = 0.70
relative drop = (1 - ratio) × 100 = 30%

تغذیه و اتصال؛ تراشهٔ خام با ماژول فرق دارد

طبق دیتاشیت ویرایش ۱٫۹، تغذیهٔ اصلی تراشه VDD از ۱٫۷۱ تا ۳٫۶ ولت و تغذیهٔ رابط VDDIO از ۱٫۲ تا ۳٫۶ ولت است. برای تراشهٔ خام ۵ ولت مجاز نیست. پایه‌ها عبارت‌اند از: ۱ و ۷ زمین، ۲ انتخاب رابط CSB، ۳ دادهٔ SDI، ۴ کلاک SCK، ۵ انتخاب آدرس/خروجی SDO، ۶ تغذیهٔ رابط و ۸ تغذیهٔ اصلی. برای محل فیزیکی پایه‌ها، نمای بالا و پایین دیتاشیت را تطبیق دهید.

در مدار خام I²C، پایهٔ CSB به VDDIO وصل می‌شود؛ SDO پایین آدرس هفت‌بیتی 0x76 و SDO بالا 0x77 می‌دهد. SDO را شناور نگذارید. خازن ۱۰۰ نانوفاراد کنار هر تغذیه و مقاومت‌های بالاکش SDA/SCL لازم‌اند؛ ۴٫۷ کیلو‌اهم مقدار متداول مدار نمونه است و انتخاب نهایی به ظرفیت و زمان‌بندی باس بستگی دارد.

در برد مستند Adafruit ورودی Vin و منطق ۳ تا ۵ ولت پشتیبانی می‌شوند. برای Generic ESP32، Vin را به 3V3، زمین را مشترک، SDI/SDA را به GPIO21 و SCK/SCL را به GPIO22 وصل کنید. راهنمای I²C این برد، پایه‌های دیگر را بدون اتصال می‌گذارد؛ تنظیم پیش‌فرض آدرس 0x77 است. در Uno R3، SDA روی A4 و SCL روی A5 است و فقط برای همین برد سازگار می‌توان Vin را از ۵ ولت گرفت. پایه‌های بردهای دیگر ESP32 را از مستند خودشان انتخاب کنید؛ وجود رگولاتور به‌تنهایی اثبات مبدل سطح نیست.

کد چه زمانی اندازه می‌گیرد و چه چیزی چاپ می‌کند؟

کد زیر برای بررسی با Adafruit BME680 نسخهٔ 2.0.5 خوانده شده است. کتابخانه‌های Adafruit Unified Sensor و BusIO نیز لازم‌اند. ابتدا اسکنر را با سیم کوتاه و کلاک ۱۰۰ کیلوهرتز اجرا کنید؛ اگر فقط 0x76 دیده شد، آدرس ثابت برنامه را مطابق آن تغییر دهید. Serial Monitor باید روی 115200 باشد.

#include <Wire.h>
#include <Adafruit_Sensor.h>
#include <Adafruit_BME680.h>

#if defined(ESP32)
constexpr int SDA_PIN = 21;
constexpr int SCL_PIN = 22;
#endif

constexpr uint8_t BME680_ADDRESS = 0x77;
Adafruit_BME680 bme(&Wire);

void setup() {
  Serial.begin(115200);
#if defined(ESP32)
  Wire.begin(SDA_PIN, SCL_PIN);
#else
  Wire.begin();
#endif
  Wire.setClock(100000);

  if (!bme.begin(BME680_ADDRESS)) {
    Serial.println(F("BME680 not found; check wiring and address."));
    while (true) delay(10);
  }

  bme.setTemperatureOversampling(BME68X_OS_8X);
  bme.setHumidityOversampling(BME68X_OS_2X);
  bme.setPressureOversampling(BME68X_OS_4X);
  bme.setIIRFilterSize(BME68X_FILTER_SIZE_3);
  bme.setGasHeater(320, 150);
}

void loop() {
  if (!bme.performReading()) {
    Serial.println(F("BME680 reading failed."));
    delay(1000);
    return;
  }

  Serial.print(F("T="));
  Serial.print(bme.temperature, 2);
  Serial.print(F(" C | RH="));
  Serial.print(bme.humidity, 2);
  Serial.print(F(" % | P="));
  Serial.print(bme.pressure / 100.0, 2);
  Serial.print(F(" hPa | Gas="));
  Serial.print(bme.gas_resistance / 1000.0, 2);
  Serial.println(F(" kOhm"));

  delay(3000);
}

فشار کتابخانه بر حسب پاسکال است؛ برای نمونه ۱۰۰۷۰۰ پاسکال با تقسیم بر ۱۰۰ به ۱۰۰۷ هکتوپاسکال تبدیل می‌شود. مقاومت ۷۰۰۰۰ اهم با تقسیم بر ۱۰۰۰ برابر ۷۰ کیلو‌اهم است. دما بر حسب درجهٔ سلسیوس و رطوبت به صورت درصد رطوبت نسبی چاپ می‌شوند؛ دو رقم اعشار نمایش، دقت دو رقم اعشار را تضمین نمی‌کند.

برنامه فرا‌نمونه‌برداری دما، رطوبت و فشار را به‌ترتیب ۸، ۲ و ۴ تنظیم می‌کند و فیلتر IIR را روی گزینهٔ ۳ می‌گذارد؛ فیلتر، پاسخ را هموارتر و کندتر می‌کند. گرم‌کن برای هدف ۳۲۰ درجه و مدت ۱۵۰ میلی‌ثانیه تنظیم می‌شود؛ این دمای سطح داخلی است، نه دمای اتاق یا دمای تضمین‌شدهٔ بدنه. در حالت Forced یک چرخه آغاز و سپس حسگر به Sleep برمی‌گردد. performReading() منتظر تکمیل می‌ماند؛ بنابراین delay(3000) دورهٔ دقیق سه‌ثانیه‌ای نمی‌سازد: زمان اندازه‌گیری، ارتباط و چاپ هم اضافه می‌شود.

موفقیت تابع با اعتبار دادهٔ گاز یکی نیست

در منبع همین نسخه، endReading() خطای گزارش‌شدهٔ API را به false تبدیل می‌کند، اما در مسیر موفق بدون فیلد تازه نیز می‌تواند true برگرداند. همچنین شرط کپی مقاومت گاز، وجود دست‌کم یکی از دو بیت HEAT_STAB یا GASM_VALID است؛ بررسی هم‌زمان هر دو بیت نیست. اگر هیچ‌کدام نباشد، مقدار مقاومت صفر می‌شود. پس صفر را نشانهٔ غلظت زیاد یا یک مقدار فیزیکی معتبر تفسیر نکنید و true را تضمین تازگی و پایداری همهٔ خروجی‌ها ندانید.

کد موجود، نمونهٔ مشاهدهٔ اولیه است. برای تصمیم کنترلی باید وضعیت‌های اعتبار و پایداری، زمان نمونهٔ تازه و خطای ارتباط در درایور یا لایهٔ دریافت به‌طور جداگانه منتقل شوند. آخرین مقدار خوب را بدون برچسب «قدیمی» جای دادهٔ جاری نگذارید. بستهٔ برنامه و اسکنر حفظ شده و منطق اصلی آن با مثال صفحه یکسان است.

خط مبنا را با شرایط ثابت بسازید

تنظیم گرم‌کن، فاصلهٔ خواندن و محل نصب را ثابت نگه دارید و زمان، دما، رطوبت، فشار و مقاومت را کنار هم ثبت کنید. راهنمای Adafruit از حدود ۳۰ دقیقه برای تثبیت اولیهٔ مقاومت نام می‌برد؛ این زمان تضمین آماده‌شدن هر حسگر در هر محیط نیست. میانگین یا میانهٔ یک بازهٔ پایدار را برای همان دستگاه مبنا بگیرید و تغییرات بعدی را با آن مقایسه کنید. خط مبنا بعد از جابه‌جایی یا تغییر پروفایل الزاماً قابل استفاده نیست.

گرم‌کن در مصرف و دمای اندازه‌گیری اثر دارد. عدد تیپیک ۱۲ میلی‌آمپر دیتاشیت مربوط به کار پیوسته در هدف ۳۲۰ درجه، VDD حداکثر ۱٫۸ ولت و دمای محیط ۲۵ درجه است؛ آن را مصرف میانگین کل برد این مثال فرض نکنید. رگولاتور، پردازنده و فرستندهٔ رادیویی نیز می‌توانند حسگر را گرم کنند. دریچهٔ حسگر باید با هوا تبادل داشته باشد و از بخار متراکم، اسپری مستقیم و مواد مونتاژ دور بماند.

عیب‌یابی را به یک مشاهده وصل کنید

اگر آدرسی دیده نمی‌شود، ولتاژ، زمین، پایه‌ها و بالاکش‌ها را بررسی کنید؛ اگر آدرس با ثابت برنامه فرق دارد، ابتدا همان ناسازگاری را رفع کنید. برای تغییر شدید مقاومت، زمان روشن‌شدن و تغییر رطوبت یا جریان هوا را کنار آن بخوانید. برای دمای بالاتر از اتاق، جای نصب و گرمای برد را جدا بررسی کنید. بازهٔ کارکرد با دقت یکسان در تمام شرایط فرق دارد؛ برای مثال ±۳ واحد درصد رطوبت در دیتاشیت شرط ۲۰ تا ۸۰ درصد RH و ۲۵ درجه دارد.

تمرین پیشنهادی: پس از ثبت یک بازهٔ پایدار، زمان یک تغییر عادی مانند بازکردن پنجره را علامت بزنید و روند چند خروجی را مقایسه کنید؛ از ایجاد گاز آزمایشی استفاده نکنید. این تمرین نتیجهٔ اندازه‌گیری‌شده ندارد. برای جزئیات فشار به درس BMP280 و برای معنای خطای رطوبت به درس SHT31 مراجعه کنید.

مبنای مشخصات: دیتاشیت Bosch، ویرایش ۱٫۹، فوریهٔ ۲۰۲۴؛ رفتار کد از منبع نسخهٔ 2.0.5 و راهنمای آزمایش Arduino سازندهٔ برد بررسی شده است.

پرسش و پاسخ مقاله

سوال فنی خود را مطرح کنید

پرسش‌ها و پاسخ‌ها پس از بررسی مدیر منتشر می‌شوند. نویسنده، پیش‌نویس در انتظار بررسی را می‌بیند.

هنوز پرسش تاییدشده‌ای برای این مقاله ثبت نشده است.