سنسورها و اندازه‌گیری

مقاومت منبع چگونه باعث خطای اندازه‌گیری ADC می‌شود؟

خروجی درست تقسیم ولتاژ همیشه به معنی اندازه‌گیری درست ADC نیست. سازوکار خازن نمونه‌گیر، یک مثال محاسباتی و سه راه طراحی را گام‌به‌گام بررسی می‌کنیم.

فهرست مطالب

اگر ولتاژ خروجی یک مدار درست است اما مبدل آنالوگ به دیجیتال، یا ADC، عدد نادرستی نشان می‌دهد، یکی از علت‌های ممکن مقاومت زیاد مدارِ متصل به ورودی آن است. در بسیاری از ADCها، یک خازن داخلی باید در مدت کوتاهی تا ولتاژ ورودی شارژ شود. مقاومت زیاد، شارژشدن این خازن را کند می‌کند. اگر زمان نمونه‌گیری کافی نباشد، مبدل ولتاژی را به عدد تبدیل می‌کند که هنوز با ولتاژ واقعی ورودی برابر نشده است.

برای فهم این مشکل، یک تقسیم‌کنندهٔ ولتاژ را دنبال می‌کنیم: چرا دو مدار که هر دو باید ۳ ولت خروجی بدهند، ممکن است برای یک ADC نتیجهٔ یکسانی نداشته باشند؟ مثال عددی این مقاله یک مدل ساده و فرضی است؛ در پایان می‌بینیم هنگام طراحی یک مدار واقعی، کدام مشخصات را باید از دیتاشیت پیدا کنیم.

تصویرسازی مقاومت‌ها روی بردبورد و یک برد الکترونیکی در کنار آن
تصویرسازی آموزشی: LCENJ.

ADC چگونه از ولتاژ ورودی نمونه می‌گیرد؟

ADC ولتاژ را به یک عدد دیجیتال تبدیل می‌کند تا میکروکنترلر بتواند آن را بخواند. اگر خروجی حسگر شما آنالوگ باشد، این تبدیل معمولاً بخشی از مسیر اندازه‌گیری است. تفاوت خروجی آنالوگ و دیجیتال را در راهنمای رابط حسگرها توضیح داده‌ایم.

در بسیاری از مبدل‌های نوع تقریب متوالی، که با نام SAR شناخته می‌شوند، ورودی به یک خازن نمونه‌گیر وصل می‌شود. کار خازن این است که ولتاژ یک لحظه از سیگنال را نگه دارد تا مدار بتواند آن را تبدیل کند. اتصال ورودی به خازن دائمی نیست و با یک کلید داخلی برقرار و قطع می‌شود.

وقتی کلید بسته است، خازن از مدار بیرونی شارژ می‌شود و ولتاژ آن به ولتاژ ورودی نزدیک می‌شود. این بازه را «زمان اخذ نمونه» یا acquisition time می‌نامند. سپس کلید باز می‌شود و ADC تبدیل را با ولتاژ ذخیره‌شده انجام می‌دهد. بنابراین زمان اخذ نمونه و زمان تبدیل دو بخش متفاوت‌اند. راهنمای Microchip همین تفاوت را توضیح می‌دهد.

اگر کلید پیش از شارژ کافی خازن باز شود، خطا از همان مرحلهٔ نمونه‌گیری وارد اندازه‌گیری می‌شود. در مثالِ خازنی که از صفر به سمت ۳ ولت شارژ می‌شود، نتیجه کمتر از مقدار درست خواهد بود؛ اگر ولتاژ قبلی خازن بالاتر از ورودی جدید باشد، جهت خطا می‌تواند برعکس شود.

چرا مقدار مقاومت‌های تقسیم ولتاژ مهم است؟

فرض کنید یک منبع ایده‌آل ۶ ولتی داریم و می‌خواهیم با دو مقاومت مساوی، ولتاژ آن را نصف کنیم. مقاومت اول بین منبع و نقطهٔ خروجی قرار می‌گیرد و مقاومت دوم، خروجی را به زمین وصل می‌کند. اگر هیچ جریانی از نقطهٔ خروجی نکشیم، خروجی ۳ ولت است؛ چه هر مقاومت ۱۰ کیلواهم باشد و چه ۱۰۰ کیلواهم. هر کیلواهم برابر هزار اهم است.

اما خازن ورودی برای شارژشدن به جریان نیاز دارد. دو مقاومت ۱۰۰ کیلواهمی جریان کمتری نسبت به دو مقاومت ۱۰ کیلواهمی در اختیار آن می‌گذارند. پس نسبت تقسیم ولتاژ به‌تنهایی برای تصمیم‌گیری کافی نیست؛ باید ببینیم مدار هنگام شارژ خازن چگونه رفتار می‌کند.

برای محاسبه، می‌توان تقسیم‌کننده را از دید ADC به یک منبع ولتاژ و یک مقاومت سری معادل تبدیل کرد. نام این روش «معادل تونن» است. ولتاژ معادل همان ۳ ولت است. برای یافتن مقاومت معادل، منبع ولتاژ ایده‌آل را با اتصال کوتاه جایگزین می‌کنیم؛ در این حالت دو مقاومت از دید نقطهٔ خروجی موازی‌اند. بنابراین برای دو مقاومت ۱۰۰ کیلواهمی، مقاومت معادل ۵۰ کیلواهم می‌شود. این همان مقاومتی است که در مدل ساده، شارژ خازن را محدود می‌کند. توضیح TI دربارهٔ مقاومت منبع در ورودی ADC نیز از همین معادل استفاده می‌کند.

مثال محاسباتی: دو میکروثانیه زمان کافی نیست

اکنون ظرفیت خازن نمونه‌گیر را فرضاً ۲۰ پیکوفاراد در نظر بگیرید. پیکوفاراد یک‌هزارمیلیاردم فاراد است؛ فاراد واحد ظرفیت خازن است. فرض می‌کنیم خازن در ابتدا صفر ولت دارد و کلید برای ۲ میکروثانیه بسته می‌ماند. هر میکروثانیه یک‌میلیونم ثانیه است. مقاومت کلید، نشتی و خازن‌های دیگر را فعلاً در محاسبه وارد نمی‌کنیم.

مدل معادل منبع سه ولتی، مقاومت سری پنجاه کیلواهم و خازن نمونه‌گیر بیست پیکوفاراد
مدل سادهٔ مثال. کلید هنگام اخذ نمونه بسته و هنگام نگهداری ولتاژ باز است؛ شکل، حالت باز را نشان می‌دهد. این مدل، شماتیک داخلی یک قطعهٔ مشخص نیست.

سرعت نزدیک‌شدن ولتاژ خازن به مقدار نهایی به حاصل‌ضرب مقاومت و ظرفیت بستگی دارد. این حاصل‌ضرب را «ثابت زمانی» می‌نامیم و با نماد τ نشان می‌دهیم. در این مثال، ثابت زمانی یک میکروثانیه است:

Rth = (100 kΩ × 100 kΩ) / (100 kΩ + 100 kΩ) = 50 kΩ
τ = Rth × C = 50,000 Ω × 20 × 10⁻¹² F = 1 µs

ثابت زمانی به معنی مدت لازم برای شارژ کامل نیست. پس از یک ثابت زمانی، خازنی که از صفر شروع کرده است حدود ۶۳ درصد ولتاژ نهایی را می‌گیرد؛ برای نزدیک‌ترشدن به مقدار نهایی باید بیشتر صبر کنیم. در مدل ایده‌آل ما، ولتاژ خازن از رابطهٔ زیر به دست می‌آید. در این رابطه، V0 ولتاژ اولیه، Vin ولتاژ نهایی و t مدت بسته‌بودن کلید است:

Vhold(t) = Vin + (V0 − Vin) × exp(−t / τ)
Vhold(2 µs) = 3 × (1 − exp(−2)) ≈ 2.594 V
Voltage error = 3 − 2.594 ≈ 0.406 V

پس با وجود اینکه خروجی بی‌بار تقسیم‌کننده ۳ ولت است، در پایان زمان نمونه‌گیری فقط حدود ۲٫۵۹۴ ولت روی خازن داریم. ADC تبدیل را با همین ولتاژ انجام می‌دهد. اختلاف حدود ۰٫۴۰۶ ولت در این مدل، نتیجهٔ شارژ ناکافی خازن است.

برای کم‌شدن این خطا چقدر باید صبر کرد؟

جواب به مقدار خطای مجاز بستگی دارد. یک ADC فرضی ۱۲ بیتی با دامنهٔ صفر تا ۳٫۳ ولت را در نظر بگیرید. این مبدل ۴۰۹۶ کد دارد و فاصلهٔ اسمی دو کد پیاپی، که یک LSB نامیده می‌شود، حدود ۰٫۸۰۶ میلی‌ولت است:

1 LSB = 3.3 V / 4096 ≈ 0.806 mV

خطای ۰٫۴۰۶ ولتی مثال ما تقریباً برابر با ۵۰۴ پله است. این خطا را نمی‌توان با نمایش رقم‌های بیشتر برطرف کرد. همچنین ۱۲ بیتی‌بودن به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که اندازه‌گیری ۱۲ بیت دقت دارد؛ تفاوت دقت و تفکیک‌پذیری در انتخاب معیار خطا مهم است.

اگر بخواهیم فقط خطای ناشی از شارژ ناکافی کمتر از نصف یک LSB، یعنی حدود ۰٫۴۰۳ میلی‌ولت باشد، رابطهٔ بالا برای همین تغییر صفر به ۳ ولت، زمانی بیش از حدود ۸٫۹۲ میکروثانیه به دست می‌دهد. در ۹ میکروثانیه، این خطا حدود ۰٫۳۷۰ میلی‌ولت است. رسیدن به این عدد، خطاهای دیگر مانند خطای مرجع، آفست، بهره، نویز یا تلرانس مقاومت‌ها را حذف نمی‌کند.

نمودار محاسباتی شارژ خازن برای دو مقاومت منبع ۵۰ و ۵ کیلواهم
نمودار محاسباتی برای خازن فرضی ۲۰ پیکوفارادی. محور افقی مدت اخذ نمونه بر حسب میکروثانیه و محور عمودی ولتاژ خازن در پایان آن مدت است. منحنی آبی مربوط به ۵۰ کیلواهم و قرمز مربوط به ۵ کیلواهم است. خط چین ۲ میکروثانیه، زمان انتخاب‌شده در مثال را نشان می‌دهد.

برای خواننده‌ای که به رابطهٔ عمومی نیاز دارد: در مدل ایده‌آلِ یک مقاومت و یک خازن، برای یک تغییر ورودی به اندازهٔ کل دامنهٔ ADC با تفکیک‌پذیری N بیت، شرط خطای کمتر از نصف LSB برابر است با t > (N + 1) × ln(2) × R × C. برای ۱۲ بیت، حدود ۹ ثابت زمانی به دست می‌آید. این رابطه را باید با مدل واقعی قطعه تطبیق داد؛ مقاومت کلید، مدار پیش‌شارژ و ساختار ورودی ممکن است نتیجه را تغییر دهند.

سه راه طراحی و هزینهٔ هرکدام

۱. مقاومت منبع را کمتر کنیم. اگر مقاومت‌های تقسیم‌کننده را از ۱۰۰ به ۱۰ کیلواهم کاهش دهیم، خروجی بی‌بار همچنان ۳ ولت است، اما مقاومت معادل از ۵۰ به ۵ کیلواهم می‌رسد. ثابت زمانی خازن فرضی نیز از ۱ به ۰٫۱ میکروثانیه کم می‌شود و خازن در همان ۲ میکروثانیه بسیار به ولتاژ نهایی نزدیک‌تر خواهد شد. در مقابل، جریان دائمی تقسیم‌کننده از ۳۰ به ۳۰۰ میکروآمپر افزایش می‌یابد؛ بنابراین این راه‌حل برای دستگاه باتری‌خور هزینهٔ مصرف دارد.

۲. زمان اخذ نمونه را افزایش دهیم. بعضی ADCها اجازه می‌دهند این زمان را تنظیم کنیم. تنظیم درست را باید در مستندات همان قطعه پیدا کرد؛ افزودن delay به حلقهٔ برنامه لزوماً زمان بسته‌بودن کلید داخلی را تغییر نمی‌دهد. در مبدل چندکاناله، ولتاژ باقی‌مانده از کانال قبلی هم ممکن است مهم باشد. لازم‌بودن تأخیر یا کنارگذاشتن نمونهٔ اول باید از روش توصیه‌شدهٔ سازنده و رفتار مدار مشخص شود.

۳. بین منبع و ADC بافر قرار دهیم. بافر ولتاژ را تقریباً بدون تغییر دنبال می‌کند و جریان لازم برای شارژ ورودی را تأمین می‌کند؛ در نتیجه منبع اصلی بار کمتری می‌بیند. انتخاب تقویت‌کنندهٔ عملیاتی به محدودهٔ ولتاژ ورودی و خروجی، زمان رسیدن خروجی به مقدار مطلوب، پایداری با بار خازنی و مصرف آن بستگی دارد. راهنمای طراحی ورودی SAR از Analog Devices ارتباط این انتخاب‌ها با سرعت نمونه‌گیری و تعویض کانال را بررسی می‌کند.

گاهی افزودن خازن در کنار پایهٔ ورودی نیز به تأمین جریان لحظه‌ای نمونه‌گیری کمک می‌کند. با این حال، آن خازن همراه مقاومت منبع یک فیلتر می‌سازد و پاسخ به تغییرات سیگنال را کند می‌کند؛ در مدار چندکاناله نیز باید زمان شارژ پس از تعویض کانال بررسی شود. بنابراین نمی‌توان یک مقدار خازن یا مقاومت را برای همهٔ ADCها پیشنهاد کرد.

چگونه این مشکل را از خطاهای دیگر تشخیص دهیم؟

ابتدا از یک ورودی پایدار و در محدودهٔ مجاز قطعه استفاده کنید. مدل دقیق ADC، دامنهٔ ورودی، ولتاژ مرجع، زمان اخذ نمونه و ترتیب خواندن کانال‌ها را مشخص کنید. سپس فقط یک عامل را تغییر دهید: مثلاً زمان اخذ نمونه را بیشتر کنید، یا با حفظ نسبت تقسیم، مقاومت‌ها را کاهش دهید. اگر عدد خام به مقدار مورد انتظار نزدیک‌تر شد، نتیجه با فرضیهٔ شارژ ناکافی سازگار است؛ برای تعیین علت قطعی باید سایر شرایط مدار هم ثابت مانده باشند.

مولتی‌متر معمولاً ولتاژ را در بازه‌ای بسیار طولانی‌تر از فرصت نمونه‌گیری ADC می‌سنجد. به همین دلیل ممکن است خروجی تقسیم‌کننده را نزدیک ۳ ولت نشان دهد، درحالی‌که خازن داخلی ADC در چند میکروثانیه به آن مقدار نرسیده است. خود مولتی‌متر نیز مدار را بارگذاری می‌کند؛ مقاومت ورودی آن باید در این مقایسه در نظر گرفته شود.

همهٔ خطاها از زمان نمونه‌گیری نیستند. برای مثال، جریان نشتی فرضی ۱۰ نانوآمپر از مقاومت منبع ۵۰ کیلواهمی، اختلاف ولتاژی برابر ۰٫۵ میلی‌ولت ایجاد می‌کند که با صبرکردن بیشتر لزوماً از بین نمی‌رود. جهت و مقدار واقعی این اثر به مشخصات قطعه بستگی دارد. همچنین میانگین‌گیری می‌تواند بعضی نوسان‌های تصادفی را کاهش دهد، ولی الزاماً خطای تکرارشوندهٔ نمونه‌گیری را اصلاح نمی‌کند؛ برای آن موضوع به راهنمای فیلتر دادهٔ حسگر مراجعه کنید.

سرعت نمونه‌برداری و علیاسینگ مسئلهٔ دیگری است: حتی یک ولتاژ که درست ثبت شده، ممکن است برای بازسازی تغییرات سریع سیگنال کافی نباشد. این تفاوت را در مقالهٔ نمونه‌برداری حسگر توضیح داده‌ایم. در هر طراحی، محدودهٔ مجاز پایه و رفتار آن هنگام خاموش‌بودن ADC هم باید بررسی شود؛ مثال منبع ۶ ولتی این مقاله، مجوز اتصال مستقیم آن به پایهٔ ورودی نیست.

فایل محاسبهٔ Python و جدول عددی مثال برای بررسی رابطه‌ها در دسترس‌اند. محاسبات با Python 3.12 اجرا شده‌اند. اعداد و نمودار این مقاله حاصل مدل ریاضی‌اند.

پرسش و پاسخ مقاله

سوال فنی خود را مطرح کنید

پرسش‌ها و پاسخ‌ها پس از بررسی مدیر منتشر می‌شوند. نویسنده، پیش‌نویس در انتظار بررسی را می‌بیند.

هنوز پرسش تاییدشده‌ای برای این مقاله ثبت نشده است.