سنسورها و اندازه‌گیری

هیسترزیس چیست؟ چرا هشدار حسگر مدام روشن و خاموش می‌شود؟

دو آستانه و حفظ حالت قبلی را با مثال دمای فرضی یاد بگیرید؛ تفاوت هیسترزیس، فیلتر و تأخیر، همراه کد و بررسی مرزها.

فهرست مطالب

فرض کنید هشدار دما باید از ۳۰ درجه روشن شود. اگر دما نزدیک این مقدار نوسان کند، یک قانون تک‌آستانه‌ای ممکن است هشدار را پی‌درپی روشن و خاموش کند. راه معمول این است که برای روشن‌شدن و خاموش‌شدن دو مرز جدا بگذاریم: مثلاً در ۳۰ درجه روشن شود، اما تا وقتی دما به ۲۸ درجه نرسیده خاموش نشود. این فاصله میان دو آستانه را «هیسترزیس» می‌نامیم. هیسترزیس مقدار اندازه‌گیری‌شده را اصلاح نمی‌کند؛ جلوی تغییر مکررِ وضعیت هشدار بر اثر عبورهای کوچک از یک مرز را می‌گیرد.

نتیجه در فاصلهٔ بین دو آستانه به وضعیت قبلی بستگی دارد. در ۲۹ درجه، هشداری که قبلاً روشن شده است روشن می‌ماند، اما هشداری که خاموش بوده هنوز روشن نمی‌شود. پس برای تصمیم‌گیری، دانستن دمای فعلی کافی نیست؛ باید وضعیت قبلی هشدار را هم نگه داریم. اعداد ۳۰ و ۲۸ در این مقاله برای توضیح انتخاب شده‌اند و حد مجاز هیچ دستگاه واقعی نیستند.

تصویرسازی کنترل‌کنندهٔ دما، پروب و فن روی میز کار
تصویرسازی آموزشی: LCENJ.
دو مسیر فرضی دما با آستانهٔ فعال‌سازی ۳۰ و برگشت ۲۸ درجه و حفظ حالت در فاصلهٔ بین آن‌ها
طرح توضیحی LCENJ، با مجوز CC BY 4.0؛ دماها فرضی‌اند و از حسگر اندازه‌گیری نشده‌اند. بالا و پایین‌رفتن در ناحیهٔ میانی، جواب یکسانی ندارد.

چرا یک آستانه کافی نیست؟

آستانه، عددی است که از روی آن دربارهٔ وضعیت تصمیم می‌گیریم. نویز یعنی تغییر ناخواسته‌ای که روی سیگنال یا خواندن آن می‌افتد. اگر قانون سادهٔ ما «دمای ۳۰ یا بیشتر یعنی هشدار» باشد، دنبالهٔ ۲۹٫۹، ۳۰٫۱، ۲۹٫۸ و ۳۰٫۲ درجه، خروجی را بارها عوض می‌کند؛ حتی وقتی تغییر واقعی محیط کوچک است. این رفت‌وبرگشت خروجی را گاهی chatter می‌نامند.

خود نوسان عدد همیشه نویز نیست: ممکن است محیط واقعاً تغییر کند یا محل حسگر بد انتخاب شده باشد. نخست داده و زمان آن را ثبت کنید. هیسترزیس نباید عیب تغذیه، اتصال، کالیبراسیون یا قرارگرفتن حسگر کنار منبع گرما را پنهان کند. راهنمای TI دربارهٔ chatter همین مشکل عبورهای مکرر نزدیک مرز را در مقایسه‌گر توضیح می‌دهد.

قانون دو آستانه، با حالت مشخص

در ادامه همین هشدار نرم‌افزاری را پیاده می‌کنیم. آستانهٔ روشن‌شدن را H = 30°C و آستانهٔ خاموش‌شدن را L = 28°C می‌نامیم. فاصلهٔ آن‌ها دو درجه است: H − L = 2°C. این عدد، پهنای هیسترزیس است؛ مشخصهٔ دقت حسگر یا مدت تأخیر نیست. برای راه‌اندازی فن یا گرم‌کن، شرایط و حفاظت‌های خود آن وسیله نیز باید جداگانه طراحی شود.

  • اگر هشدار خاموش است، فقط با رسیدن دما به H یا بالاتر روشن می‌شود.
  • اگر هشدار روشن است، فقط با رسیدن دما به L یا پایین‌تر خاموش می‌شود.
  • اگر دما از L بیشتر و از H کمتر است، وضعیت قبلی را حفظ می‌کنیم.

برابری با آستانه را عمداً در قانون آورده‌ایم. اگر برنامه‌ای از علامت‌های دیگری استفاده کند، رفتار روی مرز عوض می‌شود. شرط H>L نیز باید پیش از کار بررسی شود؛ تنظیم اشتباه آستانه‌ها نباید بی‌صدا پذیرفته شود.

یک دنباله را قدم‌به‌قدم بخوانیم

جدول زیر رفتار همین قانون را نشان می‌دهد. هشدار از حالت خاموش شروع می‌شود و همهٔ دماها را معتبر فرض کرده‌ایم. هر ردیف یک مقدار ورودی تازه است؛ جدول دربارهٔ فاصلهٔ زمانی خواندن‌ها چیزی تعیین نمی‌کند. برای فهم نتیجه، در هر ردیف ابتدا وضعیت قبلی را پیدا کنید و سپس فقط شرط مربوط به همان وضعیت را بررسی کنید. فایل همراه نیز همین دنباله را بازتولید می‌کند.

دمای فرضی، °Cهشدار بعد از خواندندلیل
۲۹٫۰خاموشهنوز به ۳۰ نرسیده
۳۰٫۰روشنبرابری با مرز بالا
۲۹٫۷روشنحفظ حالت در ناحیهٔ میانی
۳۰٫۱روشنحالت قبلاً روشن بوده
۲۸٫۵روشنهنوز به ۲۸ نرسیده
۲۸٫۰خاموشبرابری با مرز پایین
۲۹٫۲خاموشاین بار از سمت خاموش آمده‌ایم

در دنبالهٔ دیگری مانند ۲۹٫۹، ۳۰٫۱، ۲۹٫۸، ۳۰٫۲، ۲۹٫۷ و ۳۰٫۱، مقایسهٔ تک‌آستانه‌ای با شروع خاموش پنج بار تغییر حالت می‌دهد. همین ورودی با دو آستانهٔ این مثال فقط یک بار روشن می‌شود. این یک نتیجهٔ محاسباتی برای همین دنباله است؛ ادعای کاهش عمومی مصرف، عمر رله یا عملکرد دستگاه واقعی نیست.

کد کوچک، با جداسازی اعتبار داده

تابع زیر منطق هشدار را در Python 3 پیاده می‌کند. ورودی temperature_c دما بر حسب درجهٔ سلسیوس است و was_on وضعیت قبلی هشدار را نگه می‌دارد. پارامتر valid باید نشان دهد خواندن حسگر موفق بوده و این نمونه قابل استفاده است؛ خطای ارتباطی را نباید به دمای صفر تبدیل کرد. این کد با Python 3.12 و دادهٔ ساختگی اجرا شده است؛ به برد متصل نشده و همهٔ نیازهای کنترل یک وسیلهٔ واقعی را پوشش نمی‌دهد.

import math

def update_alarm(was_on, temperature_c, valid, low=28.0, high=30.0):
    if not (math.isfinite(low) and math.isfinite(high) and low < high):
        raise ValueError("invalid thresholds")
    if not valid or not math.isfinite(temperature_c):
        return was_on, False
    if was_on:
        return temperature_c > low, True
    return temperature_c >= high, True

تابع دو مقدار برمی‌گرداند: وضعیت هشدار و اعتبار نمونه‌ای که تصمیم بر اساس آن گرفته شده است. اگر نمونه نامعتبر باشد، در این مثال وضعیت قبلی حفظ می‌شود و مقدار دوم False است. برنامهٔ اصلی باید این خطا را جداگانه گزارش کند؛ روشن یا خاموش‌ماندن هشدار به‌تنهایی نشان نمی‌دهد اندازه‌گیری سالم است. واکنش مناسب به قطع حسگر به کاربرد بستگی دارد و ممکن است توقف دستگاه، خاموشی خروجی یا هشدار جداگانه باشد.

در شروع برنامه نیز حالت قبلی هنوز از یک نمونهٔ تازه به دست نیامده است. اگر مقدار اولیه ۲۹ درجه باشد، باید سیاست آغاز را مشخص کنید. در این مثال، خاموش مقدار اولیهٔ انتخابی است و تا اولین نمونهٔ معتبر، وضعیت نامعتبر است. این انتخاب، سیاست ایمنی عمومی نیست. پس از خاموش و روشن‌شدن نیز بازیابی حالت ذخیره‌شده بدون بررسی تازه‌بودن داده کافی نیست.

فیلتر، هیسترزیس و تأخیر سه کار متفاوت‌اند

فیلترکردن، هیسترزیس و تأخیر می‌توانند در یک دستگاه کنار هم به کار روند، اما مسئلهٔ یکسانی را حل نمی‌کنند. فیلتر روی مقدار داده اثر می‌گذارد؛ مثلاً میانگین چند دما را جایگزین یک قرائت می‌کند. هیسترزیس مقدار دما را تغییر نمی‌دهد و فقط تعیین می‌کند خروجی چه زمانی تغییر حالت دهد. شرط چند نمونهٔ پیاپی یا ماندن در یک وضعیت برای مدت مشخص نیز می‌سنجد آیا شرایط به‌اندازهٔ کافی دوام داشته است.

هرکدام از این انتخاب‌ها روی پاسخ دستگاه اثر می‌گذارد. فیلتر قوی‌تر ممکن است تغییر واقعی را دیرتر نشان دهد. اگر مرز روشن‌شدن را ثابت نگه داریم و مرز خاموش‌شدن را پایین‌تر ببریم، برای خاموش‌شدن هشدار به افت دمای بیشتری نیاز داریم. اگر پنج نمونهٔ متوالی را شرط کنیم، زمان واکنش به فاصلهٔ واقعی نمونه‌ها وابسته می‌شود؛ پنج بار خواندن یک رجیستر لزوماً پنج اندازه‌گیری تازه نیست. برای بررسی این تفاوت‌ها، دو آموزش پیوندشده در ادامه مفیدند.
آموزش نمونه‌برداری حسگر
آموزش زمان‌واقعی

پهنای مناسب را از کجا بیاوریم؟

از رفتار موردنیاز شروع کنید: هشدار در چه دمایی باید فعال شود و چه زمانی واقعاً اجازهٔ برگشت داریم؟ سپس دادهٔ معتبر در شرایط پایدار، تغییر واقعی محیط، عدم قطعیت اندازه‌گیری و محدودیت پاسخ را بررسی کنید. اگر تغییرات اندازه‌گیری از کل فاصلهٔ دو آستانه بزرگ‌تر باشد، خروجی همچنان می‌تواند رفت‌وبرگشت کند. هیسترزیس تضمین نمی‌کند هر نوع نویز حذف شود.

مرز فعال‌سازی را فقط برای کم‌کردن چشمک‌زدن جابه‌جا نکنید. اگر یک حد بالای مجاز دارید، حاشیهٔ خطای حسگر، تأخیر نمونه‌برداری و زمان واکنش باید در طراحی جدا بررسی شوند. افزایش فاصلهٔ برگشت نیز ممکن است هشدار را بیش از نیاز روشن نگه دارد. برای فن یا کمپرسور، حداقل زمان کار و توقف می‌تواند نیاز مستقل باشد؛ این مقاله مقدار یا مدار آن را تعیین نمی‌کند.

همین ایده در مدار هم وجود دارد

همین اصل در مدارهای مقایسه‌گر نیز به کار می‌رود. مقایسه‌گر ولتاژ ورودی را با یک ولتاژ مرجع مقایسه می‌کند. با افزودن بازخورد مثبت می‌توان آستانهٔ تغییر را به وضعیت فعلی خروجی وابسته کرد و دو آستانهٔ متفاوت ساخت. ورودی اشمیت‌تریگر نیز برای تغییر از پایین به بالا و از بالا به پایین، دو آستانه دارد. رابطهٔ جهت ورودی و خروجی به آرایش مدار بستگی دارد؛ بنابراین مدار معکوس‌کننده را نباید هم‌جهت با هشدار نرم‌افزاری این مثال فرض کرد. توضیح سازنده دربارهٔ این سازوکار در پیوند زیر آمده است.
Toshiba دربارهٔ دو آستانهٔ وابسته به حالت

برای ساخت مدار، باید مدل دقیق مقایسه‌گر، تغذیه، محدودهٔ ورودی، نوع خروجی و بار و تلرانس مقاومت‌ها معلوم باشند. بنابراین از این مثال دمایی، مقدار مقاومت یا سازگاری GPIO استخراج نکنید. همچنین هیسترزیس ذاتی بعضی حسگرها، یعنی تفاوت منحنی اندازه‌گیری در رفت و برگشت کمیت، با دو آستانه‌ای که عمداً در منطق هشدار می‌گذاریم یکی نیست.

تمرین و بررسی نتیجه

حالت اولیه را روشن بگیرید و ورودی‌های ۲۹، ۲۸، ۲۹ و ۳۰ درجه را دنبال کنید: پاسخ به ترتیب روشن، خاموش، خاموش و روشن است. سپس یک ورودی نامعتبر بین دو نمونه بگذارید؛ در تابع بالا، حالت حفظ می‌شود ولی اعتبار False است. فایل محاسبه و بررسی منطق و دنبالهٔ نمونهٔ فرضی همراه‌اند.

در بررسی واقعی، زمان نمونه، مقدار، اعتبار، حالت قبلی و جدید و علت تغییر را ثبت کنید. نوسان نزدیک هر مرز، مقدار دقیق مرز، آغاز در ناحیهٔ میانی، دادهٔ نامعتبر و قطع و وصل تغذیه را جدا بررسی کنید. اینجا منطق با محاسبه و اجرای آن روی داده‌های ساختگی بررسی می‌شود.

برای مطالعهٔ بیشتر: تحلیل Analog Devices دربارهٔ ناپایداری مقایسه‌گر. این درس مفهومی قطعه یا برد مشخصی را برای خرید معرفی نمی‌کند.

پرسش و پاسخ مقاله

سوال فنی خود را مطرح کنید

پرسش‌ها و پاسخ‌ها پس از بررسی مدیر منتشر می‌شوند. نویسنده، پیش‌نویس در انتظار بررسی را می‌بیند.

هنوز پرسش تاییدشده‌ای برای این مقاله ثبت نشده است.