سیستم‌های امبدد

چرا تصویر کاغذ الکترونیکی با قطع برق پاک نمی‌شود؟

از تابلوی کنار اتاق شروع می‌کنیم تا بفهمیم تصویر کاغذ الکترونیکی چطور می‌ماند، چرا تغییر آن برق می‌خواهد و مصرف کل دستگاه چگونه حساب می‌شود.

فهرست مطالب

کاغذ الکترونیکی برای عوض‌کردن تصویر برق می‌خواهد، اما می‌تواند تصویر آماده‌شده را پس از قطع برق هم نگه دارد. به همین دلیل، ماندن نوشته روی صفحه به معنی روشن‌بودن دستگاه نیست. سؤال اصلی این درس این است: چه چیزی تصویر را می‌سازد، چه چیزی آن را تغییر می‌دهد و برق دستگاه در کدام بخش مصرف می‌شود؟

برای دنبال‌کردن موضوع، تابلوی کنار درِ یک اتاق را تصور کنید که زمان جلسهٔ بعدی را نشان می‌دهد. تا وقتی برنامه کار می‌کند، زمان تازه را روی تابلو می‌نویسد. اگر برنامه متوقف شود، ممکن است نوشتهٔ قبلی همچنان تمیز و خوانا بماند. این ویژگی برای برچسب ثابت مفید است، اما برای عددی مثل دمای لحظه‌ای باید بدانیم آخرین بار چه زمانی تغییر کرده است. ابتدا دلیل ماندن تصویر را می‌فهمیم و بعد به همین تابلو برمی‌گردیم.

تصویرسازی یک تابلوی کاغذ الکترونیکی با زمان جلسه و کابل تغذیهٔ جدا
تصویرسازی آموزشی یک تابلوی کاغذ الکترونیکی؛ ماندن نوشته با فعال‌بودن میزبان یکی نیست.

چطور تصویر بدون روشن‌ماندن صفحه حفظ می‌شود؟

در نوعی از کاغذ الکترونیکی که این درس دربارهٔ آن است، ذرات بسیار ریزِ رنگی درون مایع جابه‌جا می‌شوند. در نمونهٔ سیاه‌وسفید، نزدیک‌شدن ذرات روشن یا تیره به سطح، تعیین می‌کند آن نقطه را سفید ببینیم یا سیاه. ذرات بار الکتریکی دارند و مدار با میدان الکتریکی آن‌ها را جابه‌جا می‌کند. به این روش «الکتروفورتیک» می‌گویند؛ توضیح E Ink دربارهٔ سازوکار جوهر الکترونیکی همین اصل را نشان می‌دهد. مدل‌های رنگی و فناوری‌های دیگر هم وجود دارند؛ نام «کاغذی» روی یک محصول، به‌تنهایی سازوکار آن را مشخص نمی‌کند.

پس از قرارگرفتن ذرات و پایان تغییر تصویر، برای نگه‌داشتن آن به تأمین پیوستهٔ انرژی نیاز نیست. نام این ویژگی «دوپایداری» است؛ شرح E Ink دربارهٔ دوپایداری به ماندن حالت تصویر بدون برق اشاره دارد. اما این فقط پاسخِ «چرا نوشته نمی‌پرد؟» است. پردازنده، چراغ و بقیهٔ مدار هرکدام مصرف خود را دارند و باید جدا بررسی شوند.

سه حالت نمایشگر: تصویر قدیمی، اعمال انرژی برای تغییر، و نگهداری تصویر جدید پس از پایان تغییر
انرژی هنگام تغییر تصویر لازم است؛ ماندن تصویر تازه با فعال‌بودن دائمی دستگاه یکی نیست. شکل مفهومی LCENJ، CC BY 4.0.

نور صفحه از کجا می‌آید؟

این نوع نمایشگر نور محیط را بازمی‌تاباند، شبیه خواندن نوشته روی کاغذ. خودِ لایهٔ تصویر مانند چراغ، نور لازم برای خواندن در تاریکی تولید نمی‌کند. بعضی دستگاه‌ها نور جلویی دارند که سطح را روشن می‌کند؛ این چراغ، بخش دیگری از دستگاه است و برق مصرف می‌کند. بنابراین «بدون نور پس‌زمینه» را با «در تاریکی هم بدون چراغ خواناست» یکی نگیرید.

در بسیاری از نمایشگرهای LCD رایج، نور از پشت صفحه تأمین می‌شود و لایهٔ نمایش عبور آن را کنترل می‌کند. LCDهای بازتابی هم وجود دارند؛ پس صرفِ بازتابی‌بودن، نام فناوری را تعیین نمی‌کند. اگر موضوع شما به‌هم‌ریختن نوشته با روشن‌شدن موتور است، درس عیب‌یابی LCD و نویز موتور همان مسئله را بررسی می‌کند. اینجا سؤال ما ماندن و تغییر تصویر است.

نمایشگر، مدار راه‌انداز و میزبان یک چیز نیستند

حالا از سطح تصویر به دستگاه کامل برویم. «پنل» همان بخش فیزیکی تشکیل تصویر است. «کنترل‌کننده» دادهٔ تصویر و فرمان‌ها را مدیریت می‌کند و «مدار راه‌انداز» تغییرهای الکتریکی لازم برای جابه‌جایی ذرات را می‌سازد. ممکن است این مدارها کنار صفحه و در یک ماژول آماده باشند، اما وظیفه‌شان یکی نیست. پنل خامی که فقط کابل نواری دارد، الزاماً مدار تغذیه و رابط لازمِ یک ماژول آماده را همراه خود ندارد.

میزبان برنامه‌ای را اجرا می‌کند که تصمیم می‌گیرد چه چیزی نمایش داده شود. ممکن است یک میکروکنترلر، یعنی تراشهٔ اجرای برنامه و کنترل ورودی‌وخروجی، یا یک رایانهٔ جدا باشد. داشتن صفحه، لمس یا کنترل‌کنندهٔ تصویر به‌تنهایی وجود یک رایانهٔ مستقل با برنامه‌های عمومی را ثابت نمی‌کند. برای شناخت نقش این تراشه‌ها، راهنمای انتخاب میکروکنترلر توضیح بیشتری دارد.

مسیر برنامهٔ میزبان، دادهٔ تصویر، کنترل‌کننده و راه‌انداز، و پنل کاغذ الکترونیکی
رایانهٔ همراه می‌تواند بیرون از نمایشگر باشد. جای فیزیکی این بلوک‌ها در محصولات مختلف فرق دارد؛ شکل، سیم‌کشی پایه‌ها نیست. LCENJ، CC BY 4.0.

در نمونه‌های ماژول نمایشگر Adafruit، مدار و حافظه کنار صفحه قرار گرفته‌اند. این یک روش ساخت محصول است، نه ویژگی تضمین‌شدهٔ هر پنل. برای اتصال عملی، مدل و بازبینی دقیق پنل و برد، ولتاژ تغذیه و سطح ورودی‌ها را از سند همان مجموعه بررسی کنید. کابل خام پنل را صرفاً بر اساس شکل سوکت به پایهٔ میکروکنترلر وصل نکنید.

فرستادن تصویر با دیده‌شدن تصویر فرق دارد

برای عوض‌کردن نوشتهٔ تابلو، برنامه ابتدا باید دادهٔ تصویر جدید را آماده کند. تصویر دیجیتال از خانه‌های کوچکی به نام پیکسل ساخته می‌شود؛ برنامه وضعیت این خانه‌ها را در بخشی از حافظه می‌نویسد که «بافر تصویر» نام دارد و آن را به کنترل‌کننده می‌فرستد. هنوز یک کار باقی است: مدار نمایش باید آن داده را به جابه‌جایی ذرات تبدیل کند. پس «ارسال تمام شد» و «تصویر روی صفحه تغییر کرد» دو رویداد متفاوت‌اند.

در یک مثال فرضی، تصویر ۸۰۰ در ۴۸۰ پیکسل فقط دو حالت برای هر خانه دارد: روشن یا تیره. اگر برای هر پیکسل یک بیت ذخیره کنیم و عرض سطر مضرب هشت باشد، اندازهٔ یک تصویر خام چنین است:

800 × 480 = 384,000 pixels
384,000 bits / 8 = 48,000 bytes

هر بایت هشت بیت دارد. این ۴۸ هزار بایت فقط دادهٔ یک تصویرِ دوحالته است؛ برنامه، قلم، اطلاعات ارتباط و فضای کار را حساب نکرده‌ایم. اگر روش تازه‌سازی به دو تصویر قدیم و جدید نیاز داشته باشد، همین دو بافر به ۹۶ هزار بایت می‌رسند. این عدد، نیاز قطعی همهٔ کتابخانه‌ها نیست. رنگ، چند سطح خاکستری، ترتیب ذخیرهٔ سطرها و روش فشرده‌سازی می‌توانند اندازه را عوض کنند.

تازه‌سازی کامل، جزئی و ردّ تصویر قبلی

تازه‌سازی کامل، تصویر صفحه را با توالی مناسب همان پنل بازنویسی می‌کند و ممکن است چند بار روشن و تیره‌شدن دیده شود. تازه‌سازی جزئی، در مدل‌های پشتیبانی‌شده، می‌تواند بخشی از تصویر را با رفتار متفاوت تغییر دهد. جزئی‌بودن همیشه به معنی بدون‌فلاش‌بودن، سرعت یکسان یا سازگاری با هر پنل رنگی نیست.

گاهی ردّ کم‌رنگ تصویر قبلی باقی می‌ماند که آن را ghosting می‌نامند. برخی مدل‌ها پس از چند تغییر جزئی به تازه‌سازی کامل نیاز دارند. فاصلهٔ مجاز تغییر، تعداد دفعات، دما و دادهٔ تصویر قبلی به مدل و روش راه‌اندازی وابسته‌اند. مثلاً سند Waveshare 2.13inch e-Paper V4، بازبینی ۴٫۰ برای همان مدل، حالت‌های تازه‌سازی و توصیهٔ رفع پس‌تصویر را جدا بیان می‌کند. عدد آن را قانون همهٔ صفحه‌ها نکنید.

روند آماده‌کردن تصویر، فرستادن داده و شروع تازه‌سازی، انتظار برای پایان و رفتن به حالت کم‌مصرف
تغییرِ روی صفحه زمان می‌برد. پایان انتقال داده و پایان تازه‌سازی دو مرحله‌اند؛ ترتیب و علامت آماده‌بودن را از مستندات همان سخت‌افزار بگیرید. LCENJ، CC BY 4.0.

خواب مدار با ماندن تصویر یکی نیست

تاکنون ماندن تصویر و تغییر آن را جدا کردیم. «خواب» موضوع سومی است: مدار برای کم‌کردن مصرف، بخشی از فعالیت خود را متوقف می‌کند. ممکن است نوشته روی پنل بماند، ولی حافظهٔ موقت کنترل‌کننده دادهٔ قبلی را نگه ندارد. بنابراین برای تغییر بعدی، برنامه باید مدار را طبق دستور همان مدل دوباره آماده کند و در صورت نیاز تصویر قبلی یا یک تصویر کامل را بفرستد. از ماندن نوشته نمی‌توان فهمید حافظهٔ کنترل‌کننده هم حفظ شده است.

در روند راه‌اندازی سند 2.13inch e-Paper V4، صفحهٔ ۲۹، نوشتن داده در RAM، فرمان به‌روزرسانی، انتظار پایان BUSY و ورود به خواب عمیق مراحل جدا هستند. این ترتیب، مثالِ همان مدل است؛ ترتیب فرمان‌ها یا قطبیت پایه را به مدل دیگری تعمیم ندهید. برنامه باید انتظار را به زمان مشخص محدود کند و در صورت تکمیل‌نشدن، خطا را گزارش دهد.

مصرف کل دستگاه را با یک مثال حساب کنیم

توان، سرعت مصرف انرژی است. وات واحد توان و ژول واحد انرژی است؛ یک وات در یک ثانیه، یک ژول انرژی می‌شود. عددهای زیر فقط فرض آموزشی‌اند و مشخصات یک پنل واقعی نیستند: بخش نمایش هنگام تغییر، ۰٫۱۰ وات و هر تغییر ۲ ثانیه مصرف کند؛ میزبان هم در تمام ساعت ۰٫۰۲۰ وات مصرف کند. مصرف‌های دیگر را فعلاً کنار می‌گذاریم.

Energy per update = 0.10 W × 2 s = 0.20 J
60 updates per hour: 60 × 0.20 = 12 J
Host for one hour: 0.020 W × 3600 s = 72 J
Total: 12 + 72 = 84 J

اگر به‌جای هر دقیقه، هر نیم‌ساعت یک بار تصویر را تغییر دهیم، دو تغییر در ساعت داریم: ۰٫۴ ژول برای تغییر تصویر و مجموعاً ۷۲٫۴ ژول با همان میزبان. تعداد تغییرها ۳۰ برابر کمتر شده، اما مصرف کل ۳۰ برابر کمتر نشده است. میزبان در این فرض همچنان بخش غالب مصرف است.

در یک دستگاه واقعی، مصرف خوابِ راه‌انداز، پردازنده، حسگر، رادیو، حافظه، چراغ جلویی و تلفات تغذیه هم باید حساب یا اندازه‌گیری شوند. این جمع ساده عمر باتری را تعیین نمی‌کند. برای بهترشدن مصرف، فقط سرعت صفحه را کم نکنید؛ ببینید کدام بخش واقعاً روشن می‌ماند و چه کاری لازم است انجام دهد.

چطور بفهمیم عدد روی صفحه هنوز معتبر است؟

در مثال تابلو، کنار مقدار بنویسید «آخرین به‌روزرسانی: ۱۲:۰۰». اگر میزبان خاموش شود، همان زمان و مقدار ممکن است بمانند. این نوشته اعلام نمی‌کند دستگاه اکنون سالم است؛ فقط به خواننده کمک می‌کند قدمت آخرین دادهٔ نمایش‌داده‌شده را تشخیص دهد. برای کاربردی که تازگی داده مهم است، راه تشخیص خرابی یا کهنگی باید متناسب با همان نیاز طراحی شود.

پیش از انتخاب، از خود بپرسید تصویر چقدر تغییر می‌کند، در چه نوری خوانده می‌شود، چه زمان انتظاری پذیرفتنی است و آیا با متوقف‌شدن میزبان، تصویر قدیمی ممکن است اشتباه برداشت شود. برای برچسب یا متن کم‌تغییر، ماندن تصویر می‌تواند مزیت باشد. برای حرکت پیوسته و رابط خیلی سریع، نرخ تازه‌سازی و محدودیت واقعی مدل باید پاسخ‌گوی نیاز باشند.

تمرین اختیاری و حدود مثال‌ها

فایل محاسبهٔ تصویر و انرژی همین عددها را با Python 3.10 یا جدیدتر حساب می‌کند. کتابخانهٔ اضافه لازم ندارد. خروجی آن ۴۸۰۰۰ بایت برای یک بافر، ۸۴ ژول برای حالت نخست و ۷۲٫۴ ژول برای حالت دوم است. این بررسیِ حساب است؛ شبیه‌سازی پنل، آزمون سخت‌افزار یا اندازه‌گیری باتری نیست. فهم درس به اجرای آن وابسته نیست.

python energy_demo.py

برای ارتباط برنامه، ورودی، خروجی و مصرف در یک پروژه، مسیر یادگیری سیستم‌های امبدد را ادامه دهید. شکل‌ها مفهومی و با مجوز CC BY 4.0 هستند؛ انتساب و مجوز دارایی‌ها همراه فایل‌هاست. هیچ پنل مشخصی برای این درس راه‌اندازی یا اندازه‌گیری نشده است؛ نمونه‌های عددی فرضی‌اند و منابع مدل‌های نام‌برده فقط حدود همان مدل‌ها را پشتیبانی می‌کنند.

پرسش و پاسخ مقاله

سوال فنی خود را مطرح کنید

پرسش‌ها و پاسخ‌ها پس از بررسی مدیر منتشر می‌شوند. نویسنده، پیش‌نویس در انتظار بررسی را می‌بیند.

هنوز پرسش تاییدشده‌ای برای این مقاله ثبت نشده است.