سیستم‌های امبدد

حافظهٔ دستگاه؛ چرا برنامه می‌ماند ولی بعضی تنظیمات پاک می‌شوند؟

برنامه، تنظیمات ذخیره‌شده و دادهٔ موقت یک کار نمی‌کنند. با مثال یک چراغ، فرق SRAM، Flash و MRAM و رفتار دستگاه پس از قطع برق را دنبال می‌کنیم.

فهرست مطالب

برنامهٔ یک دستگاه، تنظیمات انتخاب‌شدهٔ کاربر و داده‌های موقتِ هنگام کار، سه چیز متفاوت‌اند. برنامه معمولاً در حافظه‌ای می‌ماند که برای حفظ اطلاعات پس از قطع برق طراحی شده است. اما یک تنظیم فقط وقتی برمی‌گردد که برنامه آن را درست ذخیره و در راه‌اندازی بعدی بازیابی کند. داده‌ای که صرفاً در SRAM معمولی نگه داشته شده، با قطع تغذیهٔ نگهدارنده قابل اتکا نیست.

تصویرسازی برد خاموش با تراشه‌های عمومی و کابل جداشده
تصویرسازی آموزشی یک برد عمومی.

یک چراغ چشمک‌زن فرضی را در نظر بگیرید. برنامه تعیین می‌کند چراغ چه کند؛ کاربر زمان بین دو تغییرِ روشن و خاموش را انتخاب می‌کند؛ و دستگاه هنگام اجرا تعداد تغییرها را می‌شمارد. بعد از خاموش و روشن‌کردن، ممکن است همان برنامه اجرا شود، تنظیم قبلی برگردد، ولی شمارنده از صفر شروع شود. این رفتار الزاماً خرابی حافظه نیست؛ به محل ذخیره و کاری که برنامه در شروع انجام می‌دهد بستگی دارد.

برنامه، تنظیمات و دادهٔ موقت چه نقشی دارند؟

برنامه مجموعهٔ دستورهایی است که رفتار دستگاه را تعیین می‌کند؛ به برنامهٔ نصب‌شده روی دستگاه، firmware هم می‌گویند. میکروکنترلر قطعه‌ای است که می‌تواند این دستورها را اجرا و ورودی و خروجی را کنترل کند. برای شناخت آن، راهنمای میکروکنترلر و انتخاب آن نقطهٔ شروع مناسبی است.

چیز ذخیره‌شدهدر مثال چراغانتظار ما پس از روشن‌شدن
برنامهدستور خواندن تنظیم و تغییر وضعیت چراغدوباره از مسیر شروع برنامه اجرا شود.
تنظیم ذخیره‌شدهفاصلهٔ زمانی ۵۰۰ میلی‌ثانیهاگر ذخیره و بازیابی معتبر بوده، دوباره استفاده شود.
دادهٔ موقتتعداد تغییرها در همین نوبت کار: ۷در این برنامه، هنگام شروع از صفر ساخته شود.

این‌ها نقش اطلاعات‌اند، نه لزوماً سه تراشهٔ جدا. یک حافظهٔ Flash ممکن است ناحیه‌ای برای برنامه و ناحیه‌ای برای تنظیمات داشته باشد. بعضی دستگاه‌ها حافظهٔ جداگانه دارند و بعضی، بخش‌هایی از برنامه را برای اجرا به حافظهٔ دیگری منتقل می‌کنند. صرف نام فایل یا متغیر در کد، محل ذخیرهٔ واقعی آن را ثابت نمی‌کند.

فرار و ماندگار یعنی چه؟

حافظهٔ فرار برای حفظ داده به تغذیه نیاز دارد. SRAM معمولی نمونهٔ رایج آن است و برای داده‌های کاریِ سریع استفاده می‌شود. حافظهٔ ماندگار یا غیرفرار، برای نگه‌داشتن اطلاعات پس از قطع تغذیه طراحی شده است؛ Flash و MRAM نمونه‌های آن‌اند. ماندگاری به معنی ابدی‌بودن، تغییرناپذیری یا مصونیت از خرابی نیست؛ شرایط دما، عمر و استفادهٔ مجاز در مشخصات هر قطعه اثر دارند.

راهنمای حافظهٔ Microchip نقش متداول Flash برنامه، حافظهٔ ماندگارِ داده و SRAM را جدا می‌کند. نام RAM به‌تنهایی مترادف «فرار» نیست؛ MRAM نیز در نام خود RAM دارد، اما غیرفرار است. باید نوع دقیق حافظه را بشناسیم.

قطع برق اصلی هم همیشه به معنی قطع همهٔ تغذیه‌ها نیست. ممکن است بخشی از حافظه با باتری پشتیبان همچنان برق داشته باشد. در مقابل، دادهٔ SRAM بدون تغذیه را نباید معتبر فرض کرد؛ این جمله نمی‌گوید همهٔ خانه‌های آن حتماً صفر می‌شوند. در مثال چراغ، خود برنامه شمارنده را در شروع صفر می‌کند.

مثال چراغ پس از خاموش و روشن‌شدن: برنامه و تنظیم ذخیره‌شدهٔ ۵۰۰ میلی‌ثانیه می‌مانند، اما شمارندهٔ موقت را برنامه از ۷ به مقدار اولیهٔ صفر می‌برد
رفتار یک طراحی فرضی: نگه‌داشتن برنامه و تنظیمات با ادامه‌دادن اجرای قبلی یکی نیست. صفرشدن شمارنده تصمیم برنامه است. طرح: LCENJ، CC BY 4.0.

مثال چراغ: ذخیره‌کردن با عوض‌کردن مقدار فرق دارد

فرض کنیم مقدار پیش‌فرض فاصلهٔ تغییر وضعیت، ۱۰۰۰ میلی‌ثانیه یا یک ثانیه باشد. کاربر آن را به ۵۰۰ میلی‌ثانیه، یعنی نیم‌ثانیه، تغییر می‌دهد. اگر فقط مقدارِ کاری عوض شود و ذخیره‌ای انجام نشود، چراغ همان لحظه سریع‌تر تغییر می‌کند، اما پس از راه‌اندازی بعدی ممکن است دوباره مقدار پیش‌فرض ۱۰۰۰ میلی‌ثانیه خوانده شود.

اگر برنامه مقدار ۵۰۰ را در محل ماندگارِ تنظیمات ذخیره و هنگام شروع اعتبارش را بررسی کند، می‌تواند همان ۵۰۰ را برگرداند. این عدد در این مثال فاصلهٔ بین دو تغییر وضعیت است: ۵۰۰ میلی‌ثانیه روشن و ۵۰۰ میلی‌ثانیه خاموش، یک چرخهٔ کاملِ یک‌ثانیه‌ای می‌سازند. این توصیف، زمان‌بندی فرضی است و نتیجهٔ اندازه‌گیری یک برد نیست.

با قطع برق، پردازنده اجرای دستورها را ادامه نمی‌دهد؛ ماندن بیت‌های حافظه به معنی کارکردن دستگاهِ بدون تغذیه نیست. هنگام وصل برق، دستگاه مسیر راه‌اندازی خود را طی می‌کند، داده‌های کاری را می‌سازد و تنظیمات معتبر را می‌خواند. برای ادامه از دقیقاً همان لحظهٔ قبلی، باید وضعیت لازم جداگانه ذخیره و بازیابی شود؛ وجود حافظهٔ غیرفرار به‌تنهایی چنین قابلیتی نمی‌سازد.

خواندن، نوشتن و پاک‌کردن Flash

خواندن یعنی گرفتن مقدار ذخیره‌شده؛ نوشتن یعنی تغییر دادهٔ حافظه. در بسیاری از Flashها، نوشتنِ محلِ آماده‌شده با بازگرداندن همهٔ بیت‌ها به حالت پاک یکسان نیست. برای بازنویسی یک محل ممکن است ابتدا به پاک‌کردن یک صفحه یا بلوک نیاز باشد. صفحه یا بلوک، گروهی از خانه‌های حافظه است و اندازهٔ آن به قطعه بستگی دارد.

بنابراین تغییر یک تنظیم کوچک ممکن است مدیریت بخش بزرگ‌تری را لازم کند. از طرف دیگر، نوشتن در یک محلِ از قبل پاک‌شده الزاماً به پاک‌کردن دوباره قبل از همان نوشتن نیاز ندارد. تعداد دفعات مجاز پاک‌کردن و نوشتن، اندازهٔ واحدها و زمان عملیات را باید از مشخصات همان حافظه گرفت؛ اندازهٔ یک متغیرِ برنامه، اندازهٔ پاک‌کردن سخت‌افزار نیست.

EEPROM نوع دیگری از حافظهٔ غیرفرار است که در بعضی قطعات برای دادهٔ قابل تغییر استفاده می‌شود. «شبیه‌سازی EEPROM با Flash» یعنی نرم‌افزار، محل نوشتن و پاک‌کردن را مدیریت کند تا استفاده از Flash برای تنظیمات مناسب شود؛ تراشهٔ Flash با این نام‌گذاری به EEPROM واقعی تبدیل نمی‌شود. یادداشت AN4894 شرکت ST یک پیاده‌سازی مشخص برای خانواده‌های پشتیبانی‌شده را توضیح می‌دهد، نه روشی قابل کپی برای هر میکروکنترلر.

اگر برق وسط ذخیره‌سازی قطع شود چه؟

غیرفرار بودن، تضمین نمی‌کند ذخیرهٔ نیمه‌تمام درست بماند. اگر برق هنگام نوشتن یا پاک‌کردن قطع شود، ممکن است مقدار جدید یا بخشی از محل در حال تغییر معتبر نباشد. نشان‌دادن پیام «ذخیره شد» پیش از پایان و تأیید عملیات، می‌تواند کاربر را گمراه کند.

طراحی مقاوم باید برای تشخیص دادهٔ معتبر، انتخاب نسخهٔ قبلی در شکست و مقدار پیش‌فرضِ امن برنامه داشته باشد. نگه‌داشتن نسخهٔ قبلی تا معتبرشدن نسخهٔ تازه یکی از اصول مفید است، اما جزئیات آن به واحد نوشتن، پاک‌کردن و رفتار قطع برق همان حافظه وابسته است. در AN4894، بازیابی داده و وضعیت صفحه بخشی از الگوریتم‌اند؛ صرف افزودن یک بررسی ساده به انتهای برنامه جای آن طراحی را نمی‌گیرد.

بررسی خطای داده نیز با محافظت در برابر تغییر عمدی یکی نیست. مثلاً CRC عددی برای کمک به تشخیص برخی خطاهای داده است؛ به‌تنهایی ثابت نمی‌کند چه کسی داده را نوشته است. برای هویت و کلیدها، درس هویت دستگاه مکمل این بخش است.

MRAM چه فرقی ایجاد می‌کند؟

MRAM اطلاعات را با حالت‌های مغناطیسی نگه می‌دارد و برای حفظ آن‌ها به تغذیهٔ پیوستهٔ SRAM معمولی متکی نیست. توضیح فناوری Everspin اصل ذخیرهٔ مغناطیسی را نشان می‌دهد. این یک فناوری حافظه است؛ نام آن، ظرفیت، رابط، سرعت و سازگاریِ همهٔ قطعات را یکسان نمی‌کند.

MRAM می‌تواند بازنویسی را بدون سازوکار پاک‌کردنِ لازم در Flash انجام دهد، اما از این ویژگی نباید نتیجه گرفت هر دستور نوشتن، با هر اندازه و در هر زمان، مجاز است. برای نمونه، مستند MRAM در FSP برای خانوادهٔ RA شرکت Renesas محدودیت دسترسی هنگام تغییر حافظهٔ کد و حتی یک عملیات با نام erase برای بازنویسی گروهی را توضیح می‌دهد. نام دستور نرم‌افزار را با سازوکار فیزیکی Flash یکی نگیرید؛ این سند متعلق به دستگاه‌های RA فهرست‌شده در همان صفحه است.

حافظه‌ای برای ثبت پرتکرارِ تنظیمات می‌تواند مناسب باشد، ولی جایگزینی مستقیم روی هر برد نیست. کنترل‌کننده باید رابط و روش دسترسی آن را پشتیبانی کند و برنامه هم باید از آن استفاده کند. وجود MRAM همچنین خاموشیِ وسط یک به‌روزرسانیِ چندمرحله‌ای را خودبه‌خود به عملیاتی کامل و معتبر تبدیل نمی‌کند.

مثال ظرفیت: Flash بیشتر، کمبود SRAM را حل نمی‌کند

بایت یکی از واحدهای اندازهٔ داده است و معمولاً هشت بیت دارد؛ هر بیت می‌تواند صفر یا یک باشد. در این مثال، KiB یعنی ۱۰۲۴ بایت. فرض کنیم حافظهٔ محل برنامه و تنظیمات ۳۲ KiB باشد، برنامه ۲۴ KiB مصرف کند و ۴ KiB نیز برای بخش‌های رزروشده کنار بگذاریم:

remaining_storage = 32 - 24 - 4 = 4 KiB
4 KiB = 4096 bytes

حالا فرض کنیم می‌خواهیم ۱۰۰ نمونه از دو مقدار اندازه‌گیری نگه داریم و برای هر مقدار دو بایت بگذاریم. این آرایهٔ دادهٔ کاری ۴۰۰ بایت می‌خواهد:

100 samples × 2 values/sample × 2 bytes/value = 400 bytes

اگر برنامه این آرایه را در SRAM می‌سازد، باید در بودجهٔ SRAM جا شود، نه صرفاً در چهار KiB فضای ماندگارِ باقی‌مانده. متغیرهای دیگر و فضای موردنیاز اجرای برنامه هم سهم خود را دارند. اعداد بالا فرضی‌اند؛ یک فایل برنامهٔ فشرده یا اندازهٔ فایل دانلودشده نیز لزوماً مصرف واقعی حافظهٔ دستگاه نیست. در برگهٔ مشخصات، تفاوت KB، KiB و بیت را با قرارداد همان سند بخوانید.

هر بار اندازه‌گیری را ذخیره کنیم؟

ذخیرهٔ منطقی هر ثانیه، در یک روز ۸۶۴۰۰ نوبت می‌شود؛ هر دقیقه، ۱۴۴۰ نوبت. تعداد درخواست‌های ذخیره در حالت دوم ۶۰ برابر کمتر است:

24 × 60 × 60 = 86400 saves/day
24 × 60 = 1440 saves/day
86400 / 1440 = 60

این محاسبه عمر Flash را تعیین نمی‌کند. یک درخواست ذخیره در برنامه لزوماً معادل یک چرخهٔ پاک‌کردنِ یک صفحه نیست؛ نرم‌افزار ممکن است داده را جمع کند، محل‌ها را جابه‌جا کند یا نوشتن تکراری را حذف کند. دورهٔ ثبت را با میزان داده‌ای که می‌توانید از دست بدهید، شرایط حافظه و رفتار قطع برق انتخاب کنید. نگه‌داشتن هر نمونهٔ موقت برای همیشه، الزام عمومی یک دستگاه نیست.

برای عیب‌یابی، چه چیزی را جدا ثبت کنیم؟

  1. مشخص کنید کدام داده باید پس از خاموشی بماند: نسخهٔ برنامه، تنظیم کاربر یا شمارندهٔ کاری؟
  2. مقدارِ نمایش‌داده‌شده را از مقدارِ واقعاً ذخیره‌شده جدا بررسی کنید. پایان عملیات و خطاهای آن باید معلوم باشند.
  3. پس از راه‌اندازی، نسخهٔ برنامه، تنظیم بازیابی‌شده و علت برگشت به مقدار پیش‌فرض را ثبت کنید؛ دادهٔ خراب را با مقدار صفر معتبر یکی نگیرید.
  4. اگر حافظه کم است، مصرف محل برنامه و مصرف حافظهٔ کاری را جدا ببینید. اضافه‌کردن نوع اشتباه حافظه لزوماً مشکل را رفع نمی‌کند.
  5. آزمون قطع برق را فقط روی سخت‌افزار آزمایشی و دادهٔ قابل بازیابی انجام دهید؛ تکرار خاموشی وسط نوشتن می‌تواند داده یا برنامه را خراب کند.

تمرین آفلاین چراغ و ظرفیت حافظه حالت ذخیره‌شده و ذخیره‌نشده، مقدار اولیهٔ شمارنده و محاسبات این صفحه را مدل می‌کند. این برنامه در حافظهٔ یک برد چیزی نمی‌نویسد و مقاومت سخت‌افزار در قطع برق را آزمایش نمی‌کند. برای ادامه، مسیر یادگیری امبدد ورودی، برنامه و رفتار دستگاه را کنار هم قرار می‌دهد.

پرسش و پاسخ مقاله

سوال فنی خود را مطرح کنید

پرسش‌ها و پاسخ‌ها پس از بررسی مدیر منتشر می‌شوند. نویسنده، پیش‌نویس در انتظار بررسی را می‌بیند.

هنوز پرسش تاییدشده‌ای برای این مقاله ثبت نشده است.